Plus

Amsterdamse gebedshuizen en hun nieuwe, aardse, bestemming

Ontwijd, verkocht en weer open als dansstudio of reclamebureau: kerken krijgen door teruglopend bezoek een aardsere functie. Zes voormalige godshuizen en hun nieuwe bestemming.

Podium Mozaïek in Bos en Lommer Beeld Floris Lok

Als de cijfers niet liegen, bent u recentelijk niet in een kerkgebouw geweest - althans, niet om een mis of een dienst bij te wonen. Misschien was u er wel als klant van een reclamebureau, misschien als moskeebezoeker. Wellicht was u er om een dansles te volgen of op een partijtje, op een seculier huwelijk of dito begrafenis of als fervente microbrouwerijbierdrinker.

Kerkbezoek in Nederland loopt sinds de jaren zestig fiks terug. Dat heeft gevolgen voor de kerkgebouwen; als er nog maar een paar dozijn mensen op zondagochtend komt opdagen, beseffen ook de ooit almachtige religieuze instituten dat het niet rendabel meer is een groot en kostbaar kerkgebouw open te houden. Dan fuseren parochies of verkassen ze.

De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed becijferde in 2011 dat de afgelopen halve eeuw 1340 kerkgebouwen letterlijk en figuurlijk leeg zijn komen te staan, ruim 1000 van de gebouwen zijn behouden. De rest werd gesloopt, de grond verkocht.

Het platform Toekomst Religieus Erfgoed schat dat vóór 2026 nog eens 2000 kerken dichtgaan, van de 6000 dienstdoende kerken die Nederland telt.

Taskforce Toekomst Kerkgebouwen
Sinds 1970 zijn 70 Amsterdamse kerken ontdaan van hun oorspronkelijke functie. 20 werden gesloopt, 12 door een andere christelijke gemeenschap overgenomen, 7 werden een moskee. De overige kerken hebben een meer aardse, seculiere functie gekregen.

In het kielzog van de in onbruik rakende kerkgebouwen verrijst een heel nieuwe bedrijfstak met gespecialiseerde makelaars, voornoemde Rijksdienst en de zogeheten Taskforce Toekomst Kerkgebouwen.

Een verlaten kerk is voor ondernemers een interessant object: de gebouwen zijn groot, de bijbehorende gronden dikwijls omvangrijk. En dan is er nog de status van een kerkgebouw; de monumentale functie die het had, de plek - vaak als baken - in een buurt, de uitstraling en de herinneringen die mensen eraan hebben.

Antropoloog dr. Daan Beekers (35) deed onderzoek naar 'herbestemde' kerken in Nederland en schreef erover in het onlangs verschenen boek Gods huis in de steigers.

Aanvankelijk onderzocht hij 'de zichtbaarheid van religie in de stad' en dat onderzoek leidde al snel tot de vraag hoe het zit met het hergebruik van voormalige kerkgebouwen.

Het is verleidelijk om dat hergebruik als een teken van religieuze teloorgang te zien - dat leek Beekers te simpel te zijn. Zou het niet zo kunnen zijn dat de nieuwe functie van gesloten kerken een afspiegeling vormt van de hedendaagse samenleving?

Beekers: "Of het nou een moskee wordt, een zogenoemde migrantenkerk, of een hippe bierbrouwerij, een yogaschool, een theater - het gebruik van voormalige kerken blijkt echt een spiegel van pluriform Amsterdam te zijn."

Met hand en tand verzetten
Nog iets anders kwam aan het licht. Mensen die in de buurt van met sloop bedreigde kerken wonen, ook als ze niet kerkelijk zijn, blijken zich met hand en tand tegen sloop te verzetten.

Ze zijn met die gebouwen opgegroeid, zegt Beekers, en als het Bisdom of de Protestantse Kerk in Nederland dan dreigt 'hun' kerk plat te gooien (want bouwgrond brengt vaak meer op dan grond met een ­gebouw erop), volgen petities, handtekeningenacties, initiatieven.

De gemeente wordt erbij geroepen en die is dan soms genegen een kerkgebouw tot gemeentelijk monument uit te roepen. Vervolgens kan de kerkeigenaar sloop wel op zijn buik schrijven.

Meer weten? Lees Gods huis in de steigers. Religieuze gebouwen in ontwikkeling van Oskar Verkaaik. Met bijdragen van Daan Beekers en Pooyan Tamimi Arab, uitgeverij Amsterdam University Press, €19,99.

Fatihmoskee Beeld Charlotte Odijk

Fatihmoskee (voorheen: verenigingshuis Sociaal-­Democratische Bond (Gebouw Constantia)/Jezuïetenkerk De Zaaier/Sint-Ignatiuskerk) in Centrum

Volgens het bestuur is Fatih de grootste moskee van de stad. Dit neo-romaanse gebouw op de Rozengracht heeft een turbulente geschiedenis van nog geen eeuw oud.

Daan Beekers: "Als Jezuïetenkerk geopend in 1928 en alweer gesloten in 1971. Toen kwam er een tapijtenhal in, in 1981 werd het gebouw gekocht door Turks-Nederlandse leden van de Fatihmoskee.

Ooit stond hier het verenigingshuis waar de anarchist ­Domela Nieuwenhuis zijn redevoeringen hield. Nu zoekt de Fatihmoskee aansluiting bij de Westerkerk, het Homomonument en het Anne Frank Huis, ze willen echt bij de buurt horen."

Chassé Dance Studios Beeld Charlotte Odijk

Chassé Dance Studios (voorheen: Chassékerk) in West

Nu is het een dansschool en gymzaal, ooit, opgeleverd in 1926, was het een grote katholieke volkskerk voor de nieuwe wijk De Baarsjes.

Daan Beekers: "De bloeiperiode van de Chassékerk is opmerkelijk kort geweest. Er werden voor en na de oorlog ontzettend veel kerken gebouwd in Amsterdam- 40 in alleen al de Westelijke Tuinsteden."

De eerste liepen alweer leeg toen de laatste de poorten openden. "Het Bisdom wilde dit ­gebouw slopen, maar de buurt heeft het gered. 'Sloop je het ­gebouw, dan sloop je onze geschiedenis,' zeiden mensen eromheen. Het gebouw werd gemeentelijk erfgoed."

Vondelkerk Beeld Elsbeth Tijssen

Vondelkerk (voorheen: kerk van het Allerheiligst Hart van Jezus) in West

Oude, statige kerken en flitsende, snelle reclamebureaus gaan goed samen, zegt Beekers. "Dit wordt beschouwd als een van de mooiste kerken van ­architect Pierre Cuypers, in zijn typische neogotische stijl."

Cuypers - de katholiek die naast een half dozijn Amsterdamse kerken ook het Rijks en het Centraal Station ontwierp - kerkte er zelf en keek er vanuit zijn tekenkamer op uit. Nu kan men er feesten en zijn er reclamebureaus gevestigd.

Beekers: "Voor creatieve bedrijven geeft het cachet. Ik noem dat het sacraal residu: mensen trouwen ook nog graag in een voormalige kerk en in De Duif zijn nog begrafenisbijeenkomsten. Kerkgebouwen verliezen wel hun heilige functie, maar veel mensen blijven ze zien als gewijde plekken."

Podium Mozaïek Beeld Floris Lok

Podium Mozaïek (voorheen Pniëlkerk) in West

De meeste woonhuizen gaan langer mee dan de Pniëlkerk, bijnaam Het Theelichtje. In 1954 is de kerkgemeenschap er begonnen en in 2000 stopten de diensten.

Beekers: "Nu is het een theater en café. Dat past goed bij de wens van de ­gemeente om in oude volksbuurten te investeren." Stadsdeel Bos en Lommer gaf het gebouw een monumentenstatus. "Dit soort hergebruik wordt doorgaans het meest gewaardeerd door buurtbewoners; het gebouw blijft open en iedereen kan er binnenstappen."

Voormalige Pius X-kerk Beeld Klaas Fopma

Gesloopt, nu brede school/gemeenschapscentrum (voorheen: Pius X-kerk) in Nieuw-West

In Slotervaart dolven de Bond Heemschut en de Taskforce Toekomst Kerkgebouwen het onderspit: de katholieke Pius X-kerk werd gesloopt om plaats te maken voor een brede school annex gemeenschapscentrum, ondanks protesten en handtekeningenacties. Maar de gemeente gaf geen monumentenstatus af.

Beekers: "Het Bisdom benadrukte dat het niet als primaire taak monumentenbeheer heeft, daar heeft het ook geen geld voor." De kerk bestond van 1960 tot 2008.

Maranatha Ministries Beeld Charlotte Odijk

Maranatha Ministries (voorheen: Bethelkerk) in Noord

De protestante Bethelkerk - anno 1928, opgetrokken in de Amsterdamse Schoolstijl, gaat dat zien - is overgenomen door de Volle Evangelie ­Gemeente Maranatha.

Beekers: "In de discussie over herbestemming gaat men dikwijls uit van niet-kerkelijk hergebruik. Toch worden veel kerken door nieuwe religieuze gemeenschappen overgenomen. Hier komen naar het schijnt veertig verschillende nationaliteiten, waaronder veel Surinamers."

"Het interieur is aangepast: de kerkbanken zijn verwijderd zodat er kan worden gedanst. Op de plaats van de kansel staat nu een podium waar de praiseband speelt."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden