Amsterdam Elders

Amsterdammer Hendrik Verwoerd was architect van de apartheid

Amsterdam rekent tolerantie en vrijheid maar wat graag tot zijn exportproducten. Maar ook de belangrijkste vormgever van de Zuid-Afrikaanse apartheid werd in Amsterdam geboren: Hendrik Verwoerd.

Beeld anp

Premier Hendrik Verwoerd had juist zijn plek ingenomen in het parlement in Kaapstad, die zesde september 1966, net na kwart over twee, toen een bode zich over hem heen boog. Verwoerd keek op en zag hoe de man - een kleurling - een mes trok en dat hoog in de lucht hief. Hij stak de premier vier keer in de borst. Het tapijt kleurde rood van het bloed.

Een stel parlementsleden werkte de bode tegen de grond. Anderen probeerden de premier te reanimeren. Zijn vrouw Betsie kwam van de vrouwengalerij naar beneden rennen. De premier werd naar het ziekenhuis gebracht, maar het was te laat. Hendrik Verwoerd was op twee dagen na 65 jaar geworden.

Het was een daad van verzet tegen het apartheidsbeleid, waarvan Verwoerd de belangrijkste ontwerper was, zei de moordenaar. Maar hij zei ook dat een reuzenlintworm, die zich langzaam een weg door zijn binnenste baande, hem de opdracht had gegeven. Hij werd voor de rest van zijn leven opgesloten.

Hendrik Verwoerd was in 1901 geboren aan de Jacob van Lennepkade 16. Zijn vader was kruidenier, maar zag zichzelf als zendeling. Zoals zoveel Amsterdammers in die tijd was hij vol van Zuid-Afrika, waar de Afrikaners - met hun Hollandse voorvaderen - streden tegen de Engelsen, die er een zelfstandige staat binnen het Britse Gemenebest zouden vestigen. Laat in 1903 stapte het gezin Verwoerd op de boot.

Een echte Afrikaner
Het gezin ging eerst in de buurt van Kaapstad wonen, waar de Hollanders in het midden van de zeventiende eeuw een verversingspost hadden opgezet voor schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie.

Nadat de Britten in de negentiende eeuw het bewind over de Kaap hadden overgenomen, waren duizenden nazaten van de Nederlanders de binnenlanden ingetrokken, waar ze de republieken Transvaal en Oranje Vrijstaat hadden gesticht. Daar, in Oranje Vrijstaat, kwam het Amsterdamse gezin uiteindelijk terecht. En daar werd Hendrik Verwoerd een echte Afrikaner, in de ban van het Afrikaner nationalisme.

Een scherpe en intelligente jongeman, met een fotografisch geheugen, innemend en vriendelijk bovendien - en volledig onbuigzaam in zijn ideeën.

Als jonge student psychologie en filosofie aan de Universiteit Stellenbosch wandelde Hendrik Verwoerd eens door een van de arme wijken van Kaapstad. Hij schrok van wat hij er aantrof: niet alleen zwarten, maar ook veel verarmde blanke Afrikaners, soms zelfs samen in één huis.

Als zwarte en blanke kinderen samen speelden, zagen ze er later natuurlijk ook geen probleem in om onderling te trouwen, concludeerde Verwoerd. Zo mengden blank en zwart bloed zich, en dat betekende een bedreiging voor het voortbestaan van het Afrikaner volk.

Mislukte na-aapblanke
Op verzoek van de nationalistische Nasionale Party ging Hendrik Verwoerd in de jaren dertig als hoogleraar sociologie van Zuid-Afrika op zoek naar een methode om de armoede en werkloosheid onder de blanke Afrikaners te bestrijden.

Scheiding van blank en zwart was de oplossing: alle rassen hun eigen plek en hun eigen werk. In reservaten zouden de zwarten kunnen bouwen aan hun eigen samenleving en zelfrespect, en hoefden ze niet te leven in de vernederende rol van 'mislukte na-aapblanke'.

In 1950 werd Hendrik Verwoerd minister van Inheemse Zaken in de regering van de Nasionale Party, en in 1958 was hij premier: de enige Zuid-Afrikaanse premier die niet in Zuid-Afrika was geboren. Met een grote gedrevenheid zette hij zijn ideeën om blanken, zwarten en kleurlingen van elkaar te scheiden om in beleid, wat hem de bijnaam 'architect van de apartheid' zou opleveren.

Zelf had hij het liever over 'goed nabuurschap'. De zwarte Zuid-Afrikanen kregen thuislanden - de nieuwe naam voor reservaten - toegewezen, met een zekere mate van zelfbestuur. In blanke gebieden hadden ze nog maar nauwelijks rechten; zonder pasje mochten ze er niet komen.

Nelson Mandela
Demonstraties tegen het beleid werden hardhandig neergeslagen. In maart 1960 schoten politieagenten in Sharpeville 69 zwarte betogers dood. Overal ter wereld groeide daarna het protest tegen de apartheid. Verwoerd lag er niet wakker van: 'Ik hoef me immers geen zorgen te maken of ik het misschien bij het verkeerde eind heb.'

Eind april 1961 ontving Hendrik Verwoerd een brief van de zwarte verzetsleider Nelson Mandela. Verwoerd was bezig van Zuid-Afrika een republiek te maken, onafhankelijk van Groot-Brittannië. Mandela eiste een bijeenkomst met vertegenwoordigers van álle Zuid-Afrikanen, om samen een democratische grondwet op te stellen. In 1963 verdween Mandela de gevangenis in, om er pas 27 jaar later weer uit te komen.

Als eerste zwarte president van Zuid-Afrika bracht Mandela in 1995 een bezoek aan de toen 94-jarige weduwe van Hendrik Verwoerd, in de blanke nederzetting Orania. Hij riep er op tot verzoening. Na de dood van Betsie Verwoerd in 2000 kwam in het huis in Orania een museum voor Hendrik Verwoerd. Het tapijt met Verwoerds bloed werd in 2004 verwijderd uit het parlement in Kaapstad.

Amsterdam tegen apartheid
Vooral in de jaren zeventig en tachtig waren in Nederland veel protesten tegen de apartheid. Hoogtepunt was een demonstratie op het Amsterdamse Museumplein op 11 juni 1988, met meer dan vijftigduizend betogers. Burgemeester Ed van Thijn sprak de demonstranten toe en karakteriseerde Amsterdam als antiapartheidsstad. Hij vergeleek de apartheid met de Jodenvervolging onder de nazi's. 'Niemand kan onze gemeente stoppen in ons protest tegen apartheid,' riep hij.

Nelson Mandela bedankte Nederland na zijn vrijlating in 1990 vanaf het balkon van de Amsterdamse Stadsschouwburg voor de steun in de strijd tegen de apartheid.

Deze productie is tot stand gekomen met ondersteuning van het Gedeeld Cultureel Erfgoed Programma.

AMSTERDAM ELDERS

Door de reis- en handelslust van onze voorvaderen is het Amsterdams cultureel erfgoed in de loop der eeuwen over de gehele aardbol verspreid. Deze maand: Zuid-Afrika.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden