Amsterdammer Cornelis Cruys hielp Rusland een grootmacht worden

Dat Rusland een grootmacht kon worden, was mede te danken aan de Amsterdammer Cornelis Cruys. Die legde in de achttiende eeuw de basis voor de Russische marine en de bouw van Sint-Petersburg.

Mariëlle Hageman
Premier Mark Rutte bezocht in 2011 de Hermitage in Sint Petersburg. Beeld anp
Premier Mark Rutte bezocht in 2011 de Hermitage in Sint Petersburg.Beeld anp

In de winter van 1715 ondernam Cornelis Cruys de barre tocht terug van zijn ballingsoord Kazan, door de steppen van het verre Tatarije, naar het bedrijvige Sint-Petersburg in aanbouw. Hij kreeg er zijn degen terug, en zijn titels. Toen hij boog voor tsaar Peter de Grote, nam die hem in zijn armen. 'Ik ben niet boos meer,' zei de tsaar. 'Ik ook niet meer,' zei Cruys. En ze wisten allebei dat Peter de Grote niet zonder de Amsterdammer kon.

De Noor Cornelis Cruys (1655-1727) was als jongeman zijn geluk komen beproeven in wereldstad Amsterdam. Hij was op een Nederlands schip gaan varen, in 1681 getrouwd met een Amsterdamse kapiteinsdochter en vervolgens poorter - officiële burger - van Amsterdam geworden. Toen tsaar Peter de Grote (1672-1725) Amsterdam in 1697 bezocht, werkte Cruys inmiddels als equipagemeester voor de Amsterdamse admiraliteit, de marine, en zag hij toe op het uitrusten van oorlogsschepen.

Voronezj
De tsaar was naar Amsterdam gekomen om steun te vragen voor zijn militaire plannen, maar ook omdat hij alles wilde leren over het bouwen van schepen, het opzetten van een vloot en het aanleggen van havens. Hij wilde Rusland maken tot een modern land en een echte zeemacht, die de Turken op de Zwarte Zee en de Zweden op de Oostzee de baas zou zijn. Peter vroeg Cornelis Cruys hem daarbij te helpen. Er was nog heel wat overredingskracht voor nodig om de Amsterdammer zover te krijgen, maar in april 1698 tekende hij een contract met de tsaar. Met zes schepen trok hij daarna met zijn vrouw en kinderen en 626 andere Hollanders - scheepslieden, ingenieurs, bouwers - naar Rusland.

Half oktober was Cruys in Moskou. Vandaar reisde hij met de tsaar naar het plaatsje Voronezj, bij de rivier de Don, waar hij de leiding kreeg over de werf die schepen bouwde voor de Zee van Azov, aan de noordoostkant van de Zwarte Zee. Hij werd meteen ook viceadmiraal van de vloot die hij zelf liet bouwen en burgemeester van de plaats Taganrog, waar de eerste marinebasis van Rusland kwam. Cruys creëerde een wendbare vloot waarmee de Russen een wapenstilstand met de Turken wisten af te dwingen.

Oostzeevloot
Tsaar Peter droomde intussen van een moderne nieuwe havenstad aan de Oostzee. Maar de kust was in handen van de Zweden. In 1703 wist de Russische vloot het gebied rond de monding van de rivier de Neva te veroveren. De tsaar begon er direct met de bouw van zijn stad: Sint-Petersburg, dat naar Amsterdams voorbeeld een grachtenstelsel moest krijgen. Cruys adviseerde over de bouw van het fort Kroonslot op het eiland Kotlin, waardoor geen vijandige vloot de nieuwe stad nog kon naderen, en over de aanleg van de haven.

In Sint-Petersburg kreeg Cruys het bevel over de Oostzeevloot in aanbouw. Hij stuurde Russen naar Amsterdam om het matrozenvak te leren en haalde ervaren Hollandse zeelieden en scheepsbouwers naar Sint-Petersburg. De buurt met de scheepswerven waar de vele Hollanders werkten kreeg de bijnaam 'Holland' en het kunstmatige eilandje waar het hout voor de bouw van de vloot en de stad werd opgeslagen heet nog altijd Novaja Gollandia: Nieuw Holland. De Zweden vielen keer op keer aan, maar viceadmiraal Cruys wist ze steeds het hoofd te bieden, zodat de bouw van Sint-Petersburg gewoon kon doorgaan. Peter de Grote en Cornelis Cruys raakten intussen zo goed bevriend dat de Amsterdammer in 1712 getuige was bij het huwelijk van de tsaar.

Terug naar Amsterdam
Sjtoerman Maar toen Cruys tot tweemaal toe een paar Zweedse schepen liet ontkomen, keerde de tsaar zich tegen hem. In februari 1714 werd hij zelfs ter dood veroordeeld. Peter zette de doodstraf om in verbanning naar Kazan. 'Alles wat uwe majesteit belieft,' zei Cruys, met een diepe buiging, maar in een brief naar Nederland noemde hij het het allermoeilijkste en verdrietigste moment van zijn zestien jaar in dienst van de tsaar. Het jaar erop liet Peter hem alweer terughalen.

Cornelis Cruys begon oud te worden, te oud om nog op zee te dienen, vond hij zelf. Hij smeekte de tsaar om ontslag en een paspoort om terug te keren naar Amsterdam. Maar Peter wilde hem niet laten gaan. In 1718 maakte hij Cruys vicepresident van het admiraliteitscollege en drie jaar later, toen er eindelijk een einde kwam aan de oorlog met Zweden, benoemde hij hem tot admiraal. Peter de Grote overleed in 1725. In mei 1727 mocht Cornelis Cruys van Peters weduwe, tsarina Catharina I, eindelijk met pensioen. Hij overleed een paar weken later. Zijn lichaam werd naar Amsterdam gebracht en begraven in de Oude Kerk.

Rusland had toen mede dankzij Cruys een bloeiende havenstad aan de Oostzeekust en was een sterke zeemacht geworden. Veel Russische scheepvaarttermen herinneren nog aan de Nederlandse invloed: werf, ankor, mast, sjtoerman, sjkiper, kabeltow.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden