Plus

Amsterdam verliest zijn geliefde, integere doordouwer

Amsterdam verliest met het overlijden van Eberhard van der Laan een kleurrijke burgemeester met vele gezichten. Hoe zal de stad zich Van der Laan herinneren?

Beeld Jan van Breda

Een burgervader die geliefd was bij alle Amsterdammers, maar ook een harde bestuurder die werd gevreesd door zijn ambtenaren. Joviaal en charmant, maar soms ook bot en bloedchagrijnig. Een straatvechter met een hekel aan verliezen.

Hoe zal de stad zich Van der Laan herinneren?

Allereerst als een burgemeester die pal stond voor de Amsterdammers. Iedere winkelier die was overvallen kon op een bezoekje rekenen, iedere dakloze die op het jaarlijkse daklozenontbijt een peukje kwam bietsen, kreeg er meteen drie.

Toen de Russische president Vladimir Poetin in 2013 naar Amsterdam kwam had Van der Laan het 'te druk' voor een ontmoeting, maar hees hij wel een regenboogvlag op het stadhuis.

Eberhard van der Laan was geen bange burgemeester.

Protocol
Hij had een hekel aan protocol, maar kon zich er wel naar schikken als het moest. Sociaal en bestuurlijk zeer handig, maar ook een straatvechter die zijn tegenstanders kon vermorzelen. Maar bovenal was Van der Laan een burgemeester die zielsveel van Amsterdam hield.

Op een van zijn eerste werkbezoeken, vlak na zijn aantreden in juli 2010, staat Eberhard van der Laan oog in oog met een marktkoopvrouw. Zij pakt een stringetje en houdt die omhoog. "Kijk burgemeester, een nieuwe onderbroek, speciaal voor u." Van der Laan reageert direct: "Nee maar, dat is precies mijn maat, hoe wist u dat?"

Deze reactie is tekenend voor Van der Laan, zeggen mensen die met hem hebben gewerkt: ad rem, op z'n Amsterdams en met humor. Hij is een burgemeester die zich net zo makkelijk beweegt tussen marktkooplui als tussen ministers. Een republikein die zich ook bij de leden van het Koninklijk Huis op zijn gemak voelt.

Van der Laan is als burgemeester benaderbaar en duidelijk. Geen regent, maar iemand die een arm om de mensen heen slaat als dat nodig is. "Hij is de meest Amsterdamse niet-Amsterdammer," zegt een voormalig medewerker over Van der Laan, die in Leiden werd geboren en opgroeide in Rijnsburg.

Geliefd
Van der Laan is geliefd in de stad waar hij zeven jaar burgemeester is. De kaarten, brieven en e-mails stromen binnen op de Stopera nadat hij in januari bekend heeft gemaakt ernstig ziek te zijn.

Bij zijn aantreden noemt Van der Laan Amsterdammers de 'zelfverzekerdste, maar tegelijk ook de eerlijkste, de geestigste en volgens mij ook de liefste mensen ter wereld'. Hij kent de stad en haar bewoners door en door.

Door zijn ervaring als fractievoorzitter van de PvdA in de gemeenteraad en als advocaat op het door hem opgerichte kantoor Kennedy Van der Laan beschikt hij over een gigantisch netwerk. Hij vindt het een eer om voor al die 'lieve Amsterdammers' de burgemeester te mogen zijn.

'We kunnen om u heen staan'
De liefde is al snel wederzijds; na zijn aantreden groeit de populariteit van Van der Laan. Wrang genoeg is de zedenzaak waarbij tientallen kinderen zijn misbruikt op crèches, hierbij een sleutelmoment.

Zijn kordate optreden in december 2010, de manier waarop hij ouders in hun meest verdrietige momenten bij staat en de woorden die hij spreekt, maken grote indruk. "Ik kan dit niet voor u ongedaan maken, maar we kunnen wel om u heen gaan staan."

Met koning Willem-Alexander in de metro tijdens een werkbezoek aan Zuidoost Beeld ANP

"Deze zaak heeft hem neergezet als burgervader," zegt Jan Paternotte, oud-fractievoorzitter van D66, de grootste partij in de gemeenteraad. "Ook lang na de crisis, toen de stad alweer was overgegaan tot de orde van de dag, bleef hij betrokken bij de ouders," zegt wethouder Eric van der Burg.

Op de Stopera heeft hij na zijn aantreden geen inwerktijd nodig. "Hij kwam op zijn eerste werkdag binnen en boem!" zegt Van der Burg, toen ook al wethouder. "Hij had overal al een mening over en deed direct volop mee."

Van der Laan-taal
Ambtenaren die jarenlang met Job Cohen hadden gewerkt, moeten erg wennen aan de nieuwe man, die direct zijn stempel drukt. Dat doet hij directief, duidelijk. Logisch, want in een grote ambtelijke organisatie als de gemeente Amsterdam staat altijd een leger aan mensen klaar om uit te leggen waarom nieuwe plannen nooit kunnen slagen.

Daar heeft Van der Laan geen boodschap aan: zo gaan we het doen en niet anders. Met zijn medewerkers neemt hij zijn toespraken door, woord voor woord. Ook al zo'n cultuuromslag na Cohen. Met rode pen streept hij woorden aan die anders moeten.

Achter iedere term of uitdrukking kan een boodschap zitten, dus elk woord moet raak zijn. Zo spreekt hij liever van een 'strenge' dan van een 'harde' aanpak van problemen. 'Streng' heeft nog een opvoedende klank, 'hard' is vooral repressief. Woorden mogen niet worden uitvergroot, dus niet 'heel streng', maar gewoon 'streng'.

Zo neemt hij zijn ambtenaren mee in de Van der Laan-taal, waarin duidelijkheid voorop staat. "Daar mag geen woord Spaans tussen zitten." Mensen moeten zijn teksten snappen.

Verantwoordelijke hoofdstad
Sommige bestuurders kijken even de kat uit de boom, tasten af waar de problemen zitten en slaan dan pas toe. Van der Laan is niet van die school. Hij zet direct de lijnen uit. De term 'verantwoordelijke hoofdstad' valt al snel.

Als minister van Wonen, Wijken en Integratie heeft hij gezien hoe landelijke gebieden in Nederland leeglopen, door een trek van bewoners naar de stad. Amsterdam moet deze krimpgebieden helpen, vindt hij.

Van der Laan introduceert de Top 600, de lijst van criminele veelplegers die voortaan kunnen rekenen op een persoonsgerichte aanpak. Hij wil het geweld tegen homo's, ambulancebroeders en agenten tegengaan. "Job Cohen is een theedrinker, Eberhard een boevenvanger," aldus Van der Burg.

Met onder anderen premier Rutte bij een demonstratie na de aanslagen in Parijs Beeld ANP

In de Stopera kan het er hard aan toegaan. Van der Laan heeft, zacht gezegd, graag gelijk. Als advocaat is hij getraind om met winnende argumenten te komen en deze achtergrond neemt hij mee naar het stadhuis. "Eberhard is een straatvechter," zegt Van der Burg, "hij wil winnen."

Hij maakt duidelijk hoe het zit en dan moeten ambtenaren, zijn staf, wethouders of raadsleden van goeden huize komen om hem op andere gedachten te brengen. Daarvoor is lef nodig. Zijn ervaring, verbale kwaliteiten en zijn fysiek kunnen intimiderend zijn en hij heeft weinig geduld voor mensen die zich slecht hebben voorbereid.

Hard en gemoedelijk tegelijk
Kritiek kan hij verwarren met niet-loyaal zijn. Ook in de gemeenteraad kan het knetteren. Paternotte is degene die het meest in debat gaat met Van der Laan. "Als hij boos is tijdens het debat, dan speelt hij dat niet. Hij houdt niet van tegenspraak."

Van der Laan heeft een harde, maar ook gemoedelijke kant, die nodig is om de verhoudingen werkbaar te houden. Na een discussie nodigt hij de ander nog wel eens uit 'een sigaretje te roken'. Ook nadat hij is gestopt met roken, blijft dit een veelgebruikte uitdrukking binnen het college van burgemeesters en wethouders.

"Kom, we gaan even een sigaretje roken," zegt hij dan, waarna in een onderonsje zaken worden geregeld en irritaties worden uitgesproken. Meestal op de manier zoals Van der Laan het wil.

Tijdens een ontbijt met dak- en thuislozen, december 2016. Beeld ANP

Van der Laan is geliefd, integer en blijft verschoond van affaires. Hij werkt hard, is calvinistisch, met een groot verantwoordelijkheidsgevoel. Als Amsterdammers hem nodig hebben, staat hij klaar; winkeliers die zijn overvallen, steekt hij persoonlijk een hart onder de riem en als een groep in de verdrukking komt, nodigt hij die uit op zijn werkkamer.

Na de MH17-ramp keert hij direct terug van zijn vakantie in Italië om Amsterdamse nabestaanden te bezoeken. Van der Laan gaat graag naar ontbijtjes en diners met en voor daklozen.

Balans
Als hij aankondigt een tweede termijn als burgemeester te ambiëren, belooft hij om op zoek te gaan naar een betere balans tussen zijn werk en privéleven. Hij wil wat minder hard gaan werken. Weinig mensen op het stadhuis merken er iets van.

In januari krijgt hij het slechte nieuws over zijn ziekte te horen. Hij roept de wethouders bijeen en brengt hen op de hoogte, zoals hij dat ook deed toen hij prostaatkanker bleek te hebben.

Het gezelschap reageert geschokt, waarop Van der Laan direct in zijn vaderlijke rol schiet. "Wij zaten te vechten tegen onze tranen en de burgemeester gooide een warme deken over ons heen," zegt Van der Burg over dat moment.

Daarna wil Van der Laan zo snel mogelijk overgaan tot de orde van de dag, de calvinist is nooit ver weg. Bij de eerstvolgende collegevergadering overhandigt wethouder Simone Kukenheim namens iedereen een mand met snoep en drank, nadrukkelijk geen fruitmand. Dat is de laatste keer dat zijn ziekte aan de orde komt.

Tijdens Zomergasten laat hij voor het eerst publiekelijk zijn emoties de vrije loop. Het gaat over voetballer Appie Nouri, maar als hem gevraagd wordt naar wat hij hoopt wat zijn erfenis als burgemeester is, breekt zijn stem. "Dat het de lieve stad blijft die het is."

Eberhard van der Laan met zijn echtgenote. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden