Plus

Amsterdam telt nog altijd handje vol Bhagwanvolgelingen

Door Netflixserie Wild Wild Country staat de Bhagwanbeweging weer in de schijnwerpers. Discotheek Zorba the Buddha was het spirituele centrum in Amsterdam. Ook nu telt stad nog een groep overtuigde sannyasins.

Discotheek Zorba the Buddha was het visitekaartje en de inkomstenbron van Bhagwan in Amsterdam Beeld Peter Elenbaas

Het archief is een meter of zestien lang. Een verhaal in 146 lichtbruine dozen, vol dossiermappen met notulen, krantenknipsels, plattegronden, persoonsgegevens en bankafschriften, dat ligt opgeslagen in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.

Waar de documentairereeks Wild Wild Country in zes afleveringen laat zien hoe duizenden volgelingen van de Indiase goeroe Bhagwan Sri Rajneesh in 1981 neerstrijken in de Amerikaanse staat Oregon om de stad Rajneeshpuram te gaan bouwen, geeft het openen van elk van de dozen - nummer 112 in dit geval - een tijdsbeeld van de Bhagwanbeweging in Amsterdam.

Die Amsterdamse sannyasins, zoals de in rood geklede volgelingen van Bhagwan heten, huurden vanaf 1981 het leegstaande Huis van Bewaring in de Havenstraat. De commune die ze daar wilden opbouwen moest 'een spiegel' zijn van Rajneeshpuram in Oregon. Zo staat het althans in een brief aan de notaris, die niet met 'hoogachtend', maar 'met liefde' wordt afgesloten.

Ramses Shaffy
De bouwtekeningen van de communes - eerst in de Havenstraat, later bij het Cornelis Troostplein - laten de kleine gedeelde kamers, meditatieruimtes, sauna en grote, gezamenlijke keuken zien, waar in de jaren tachtig zo'n 200 volwassenen en kinderen aan hun 'spirituele vorming en ontwikkeling' werken.

Hoeveel volgelingen de kleine Indiase man met lange grijze baard en grote, starende ogen had, blijkt uit de lijst met de ruim 16.000 Nederlandse abonnees van de Rajneesh Times. Onder hen R. Shaffy op de Herengracht, destijds bekend als Swami Ramses, die net als vele duizenden westerlingen naar de Indiase stad Poona afreisde om tijd in de ashram (leergemeenschap) van Bhagwan door te brengen.

Ook de communebewoners gingen regelmatig naar Poona. Die reizen zorgden, naast de eeuwige ruzie over de afwas, voor een terugkerende discussie tussen de sannyasins: mochten bewoners hun adres in de Nederlandse commune aanhouden zodat hun uitkering bleef binnenkomen?

Wat opvalt in de vele documenten met gedragsregels: de grote angst voor aids. Alleen mensen die in de afgelopen drie maanden een aidstest hebben gedaan, mogen de keuken betreden. En als bewoners van de commune iemand van buiten meenemen naar de sauna, mag dat alleen als die persoon ook het bewijs van een recente test bij zich heeft.

Condooms
Bhagwan mag dan bekend zijn vanwege de promotie van vrije liefde, maar het is een basisregel in de commune om niet te zoenen, zeker niet van mond tot mond. Orale en anale seks wordt ook niet aangeraden aan 'iedereen die gezond wil blijven'. En niet alleen moeten er condooms worden gebruikt, iedereen moet ook latex handschoenen dragen. Die instructies komen rechtstreeks van Bhagwan zelf, die er vanuit ging dat de 'wereldwijde epidemie twee derde van de mensen zal doden'.

De regie vanuit Rajneeshpuram, Oregon lijkt sowieso vrij strak. De persoonlijke secretaresse van Bhagwan, Ma Anand Sheela geeft in haar brieven bijvoorbeeld de opdracht dat als een commune al een (vegetarisch!) restaurant heeft, de naam gewijzigd moeten worden naar Zorba the Buddha - levenslustig en meditatief.

Een brief later volgt een correctie: de volledige naam moet Zorba the Buddha Rajneesh Restaurant zijn, of de naam in alle uitingen nog eens gewijzigd kan worden? En trouwens: bestel voor 28 dollar (plus verzendkosten) ook de zwart-wit­foto van Bhagwan die aan het eten en drinken is in zijn vliegtuig, om op te hangen in het restaurant.

De sannyasins openden in heel Europa niet alleen restaurants, maar ook discotheken. Zo was Zorba the Buddha op de Oudezijds Voorburgwal een van de wonderlijkste clubs ooit in de stad. Het moest een 'schone disco' zijn, met een witte inrichting vol marmer en licht, waar je op je blote voeten kon dansen.

De avond begon met een namasté, een groet, van de in rood geklede leden van de commune, die daarna plaatsnamen achter de bar of naast de dansvloer met stoffer en blik in de hand. Iedere sigarettenpeuk die op de grond viel, werd meteen opgeraapt.

De populaire discotheek, waar de sannyasins de stad overigens ook kennis lieten maken met xtc, zorgde voor de middelen van bestaan van de commune. De 180.000 gulden die hier in 1984 maandelijks werd omgezet, stroomde rechtstreeks naar de gemeenschap, waar volgelingen op een gegeven moment zelfs gratis konden wonen.

Heel lang duurde het succes niet. De stad Rajneeshpuram in Oregon ging na grote schandalen ten onder. En tegen de tijd dat Bhagwan in 1990 stierf, was de grote commune in Amsterdam al voor een groot deel leeggelopen.

De verschillende stichtingen en bv's die rondom de beweging waren ontstaan gingen failliet en in 1992 sloot Zorba de Buddha de deuren, waarmee de zichtbaarheid van de sannyasins in Amsterdam verdween.

Helemaal weg zijn ze niet.

Hoo-hoo-hoo
Het is tegen 07.00 uur 's ochtends als de acht mensen in de kleine meditatieruimte in het oude schoolgebouw achter het Cornelis Troostplein hard en onregelmatig door hun neus beginnen te ademen.

Ritmische trommelmuziek schalt door de ruimte, waar boven een foto van Osho - zoals Bhagwan zich op het einde van zijn leven noemde - een gewaad hangt dat hij ooit heeft gedragen. Na tien minuten klinkt een gong: het harde ademen verandert het in een chaotisch geschreeuw en gejoel, waarbij wordt gestampt en hard op de grond wordt geslagen van het zaaltje in de Osho Mevlana Commune.

De 25 mensen die hier nu leven, volgen nog steeds het gedachtegoed van Osho. De oudere bewoners laten zich niet meer iedere dag zien in het zaaltje, het zijn vooral de jongere bewoners die nog steeds dagelijks de 'dynamic meditation' van Osho doen. Na tien minuten van woede gaat de groep over in een aanhoudend en hard hoo-hoo-hoo, terwijl de aanwezigen met hun handen in de lucht op en neer springen.

De kleine ramen zijn beslagen. Sommige mensen trekken hun shirt uit. Onder een van de sannyasins ligt een plas zweet. Nu valt het stil. Een kwartier lang staat iedereen zwijgend met zijn handen in de lucht, tot er weer muziek klinkt.

Dan wordt, voor de dag in de commune echt kan beginnen, uitbundig gedanst. Alsof discotheek Zorba de Buddha nooit is verdwenen.

Overal wapens, maar ongekende vrijheid

Tarangita (63)

Tarangita was destijds een maand of twee in Oregon. Toen ze na een busrit van een uur aankwam, zag ze de protestborden staan. En eenmaal binnen keek ze ook op van de vele gewapende mannen. "Maar ik heb me nog nooit ergens zo vrij gevoeld als daar," zegt ze in haar kamer in de Osho Mevlana Commune in De Pijp. "Van wat je nu ziet in de documentaire kreeg ik toen echt niets mee."

De documentaire bracht vooral veel verdriet omhoog. De conservatieve inwoners van het dorp deden haar denken aan haar 'extreem fundamentalistisch' katholieke moeder. "En in de documentaire zie je goed hoe die twee werelden nooit bij elkaar kunnen komen."

Ze heeft tot nu toe alles gezien behalve het laatste deel. Ze vindt Wild Wild Country boeiend, maar vindt het jammer dat het niet over Osho - zoals Bhagwan zichzelf tegen het einde van zijn leven noemde - zelf gaat.

"Dat is toch het belangrijkste, zijn ideeën. Die man heeft 650 boeken op zijn naam staan, maar daar gaat het niet over. En wat daar gebeurde, daar wist hij niets vanaf. Het waren de mensen om hem heen die het onderling hebben gedaan."

Dat het nu, ruim dertig jaar later, weer gaat over het machtsmisbruik in Oregon, vindt ze niet vervelend. "Met extreme vrijheid komt ook de kwade kant naar boven. Het schapengedrag zit in ons allemaal. Het was een experiment en dat is mislukt. Leer er maar van, dat is wat Osho zelf ook zei."

Tarangita Beeld Jesper Boot

Geen dag die begint zonder uur mediteren

Pradbuddha (31)

­­­"Ik wist van de geschiedenis in Oregon," zegt Pradbuddha, geboren als Charles. "En dat hield me in het begin een beetje tegen. Maar toen ik me echt begon te verdiepen in Osho, raakte het me gewoon. De band die ik heb, is persoonlijk. Daar staat zo'n schandaal uit het verleden los van."

Ooit had de Bhagwancommune in Amsterdam ruim 200 inwoners die dag in, dag uit, bezig waren met het in stand houden van de gemeenschap. In de panden van de oude commune zitten nu kantoren en een bierbrouwerij, maar het oude schoolgebouw op de binnenplaats is nog steeds een woongroep met dagelijkse meditatiesessies.

In de afgelopen twee jaar heeft Pradbuddha nog nooit een 'dynamic meditation' overgeslagen. Zeven dagen in de week begint hij zijn dag om zeven uur 's ochtends met een sessie van een uur. Dat in de meditatieruimte van de commune nog een gewaad hangt dat Osho zelf ooit heeft gedragen, maakt het extra bijzonder.

"Dat brengt zo veel energie in de ruimte. En het herinnert me eraan dat Osho ook gewoon een mens van vlees en bloed was."

De donkerste periode uit de Bhagwan-geschiedenis wordt door de documentaire Wild Wild Country weer naar boven gehaald, maar dat heeft volgens Pradbuddha ook een positief gevolg. "Je ziet, en dat hoor ik ook van andere centra, dat er wat meer aanloop is van buiten voor de meditaties."

Pradbuddha Beeld Jesper Boot

Wild Wild Country

In de zesdelige Netflixdocumentaire Wild Wild Country reconstrueren de broers Chapman en Maclain Way hoe de Indiase goeroe Bhagwan Sri Rajneesh en zijn volgelingen begin jaren tachtig India verlaten om in de woestijn van de Amerikaanse staat Oregon een commune op te bouwen.

De oase van liefde, vrijheid, vreugde en harmonie die de stad Rajneeshpuram moet worden, wordt al snel een zwaar bewapende totalitaire gemeenschap als de ruzie tussen de sannyasins en de veertig conservatieve, christelijke bewoners in het naastgelegen dorp Antelope oploopt.

Duizenden westerlingen trekken naar de commune om Bhagwan te verafgoden, een man die zich laat rondleiden in een van zijn tientallen Rolls Royces en die privévliegtuigen en een Rolex van ter waarde van 1 miljoen dollar heeft.

Met behulp van archief­materiaal en interviews met de hoofdrolspelers van destijds ontvouwt zich een verbijsterend verhaal, met behalve veel seks en meditatie ook bomaanslagen, massavergiftigingen, liquidatiepogingen en een machtsstrijd tussen Bhagwan en zijn persoonlijke secretaresse Ma Anand Sheela.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden