Plus

Amsterdam's Atlantic: Voor even de baas over een stuk Brazilië

Van 1630 tot 1654 was Nieuw Holland een Nederlandse kolonie in Brazilië. De bevolking van Amsterdam leefde hartstochtelijk mee met het wel en wee van het wingewest, schrijft historicus Michiel van Groesen in zijn boek Amsterdam's Atlantic.

Soldaten van de West-Indische Compagnie strijden met inheemse bewoners van Brazilië, werk van Gillis Peeters, rond 1650Beeld -

Het is een vergeten geschiedenis geworden. Indonesië, Suriname en de Antillen zijn in het collectieve geheugen blijven bestaan als voormalige kolonie, maar Brazilië is helemaal verdwenen uit dat rijtje.

"Zorgvuldig weggepoetst in de negentiende eeuw, toen Nederland in een periode van sterk oplevend nationalisme zijn geschiedenis herschreef," zegt Michiel van Groesen. "Brazilië was geen succesverhaal, en paste niet in het gewenste verhaal over dat kleine land met het grootse verleden."

Dat de schoonmakers in de negentiende eeuw hun werk zeer grondig hebben gedaan, ontdekte de Leidse historicus toen hij zich vastbeet in zijn onderwerp.

Overwinning
"Het standaardwerk over de Nederlandse aanwezigheid in Brazilië is geschreven door een Engelsman, de historicus Charles Boxer. Zijn boek verscheen in 1957, maar voor het laatste Nederlandse werk over Nieuw Holland moeten we terug naar 1853. Brazilië was ook in wetenschappelijk opzicht geen onderwerp van belang."

Hoe anders was dat in mei 1624, toen een Nederlandse vloot van 26 schepen onder aanvoering van Piet Hein in de toenmalige Portugese kolonie Brazilië de handelsstad Salvador de Bahia veroverde.

Toen het nieuws weken later per schip Amsterdam bereikte, leidde dat tot een over enkele dagen uitgesmeerde uitbarsting van volksvreugde, inclusief een groots vuurwerk, om de overwinning te vieren op de grote vijand Spanje, die in Zuid-Amerika samen met Portugal optrok.

Het goede nieuws kwam als geroepen, legt Van Groesen uit, want de zich voortslepende oorlog met Spanje verliep op dat moment bepaald niet in het voordeel van de Republiek.

"Bergen op Zoom was net gevallen en Breda stond onder grote druk. De overwinning in Brazilië was een grote opluchting. Het zorgde in Amsterdam voor een enorme honger naar informatie uit Brazilië. De kranten brachten elke snipper nieuws die zij in de haven te pakken konden krijgen."

Mediaconglomeraat
Het liberale en tolerante Amsterdam was in deze periode de Europese hoofdstad van de vrije pers. Van Groesen: "Amsterdam was toen ook al een mediaconglomeraat. Waar nu de toeristenwinkels zijn, zaten toen de boekhandels en drukkerijen."

"De kranten en pamfletten die wekelijks verschenen, werden in het hele land gelezen, maar vonden ook hun weg naar de hoven in Duitsland, Zweden en zelfs tsaristisch Rusland. Juist omdat de kranten niet onder staatstoezicht stonden, waren ze zeer gewild."

De vrije kranten en pamfletten vormden een interessante aanvulling op de officiële bulletins van de overheid die bijvoorbeeld in de vorm van gedrukte nieuwsprenten naar buiten werden gebracht. "Die waren een stuk droger van aard," vertelt Van Groesen.

25.000 slaven
"De kranten brachten ook de smeuïge details. Het ging trouwens vooral over militaire zaken, en de gevolgen daarvan voor de politieke verhoudingen. Over Brazilië zelf kwamen de lezers niet vreselijk veel te weten."

De honger naar nieuws liep sterk terug toen de situatie in Nieuw Holland zich, overigens zeer tijdelijk, normaliseerde. Tussen 1637 en 1645 leverden de plantages in de kolonie suiker aan de West-Indische Compagnie (WIC), en kon er iets worden terugverdiend van de hoge kosten van de verovering.

Het werk op de plantages werd verricht door de ongeveer 25.000 slaven uit Afrika die op initiatief van de aangestelde gouverneur-generaal Johan Maurits van Nassau naar Brazilië waren verscheept.

Na de gedwongen terugkeer van Johan Maurits, onder druk van de WIC in 1644, begon het weer te rommelen in de kolonie. Van Groesen: "De stemming in Holland sloeg om. Van het aanvankelijke enthousiasme over Brazilië bleef weinig over, zeker nadat de Nederlandse troepen in 1648 tot twee keer toe door de Portugezen waren verslagen in de heuvels ten zuiden van Recife. In Amsterdam was de sfeer: we worden steeds verder het moeras ingetrokken."

Opportunisme
Ook nu lieten de makers van kranten en pamfletten zich niet onbetuigd. Waar zij twee decennia eerder waren vooropgegaan in de polonaise, brachten zij nu buitengewoon stekelige artikelen uit over de moeilijkheden in Brazilië.

"Het was soms ook puur opportunisme hoor," zegt de historicus lachend. "Een bekende Amsterdamse drukker bracht in korte tijd twee boekjes uit over de Nederlandse aanwezigheid in Brazilië. Een pro en een contra: de klant mocht kiezen."

De Amsterdamse bestuurders kwam de overheersend kritische toon goed uit. Anders dan de Zeeuwse poot van de WIC was Holland wel klaar met het koloniale avontuur.

Teruggeworpen
"Dat was ook een zakelijke berekening," zegt Van Groesen. "Amsterdam zag de kolonie vooral als een belangrijke inbreng bij de onderhandelingen met Spanje. De stad beschikte over goede handels­relaties en had Brazilië niet echt nodig. Voor Zeeland was de kolonie van groter belang."

Holland trok aan het langste eind, en in 1654 vertrokken de laatste Nederlanders uit de kolonie. In Recife zijn ze de Nederlanders nog niet vergeten, vertelt Van Groesen. "De Brazilianen hebben de Portugezen indertijd geholpen de kolonie te heroveren, maar denken nu wel met warme gevoelens terug aan de Nederlanders, met name aan Johan Maurits, die wordt herinnerd als een groot bestuurder."

"Dichter bij modern bestuur zijn ze nooit meer geweest, is het mythische idee. Heel even maakte Brazilië deel uit van de eerste wereld, daarna is het volgens de aanhangers van deze gedachte weer terug­geworpen in de derde."

Michiel van Groesen: Amsterdam's Atlantic, ­University of Pennsylvania Press, ISBN 9780812248661, €49,99.

Piet Hein verovert het Forte do Mar in de Allerheiligenbaai in 1624. Prent van Herman Padtbrugge uit 1676Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden