Plus

Amsterdam onbewolkt: Wijk YY kennen we nu als De Pijp

Ook dit jaar verschijnt in de zomer de fotoserie 'Amsterdam onbewolkt', op dinsdag en vrijdag, op Parool.nl en in de krant. Vandaag in de negende aflevering: oude en nieuwe plannen in De Pijp.

Het Cornelis Troostplein. Rechtsboven de Lutmastraat en de Karel du Jardinstraat, links de RustenburgerstraatBeeld Peter Elenbaas

Toen na jaren van economische stilstand en verval er in Amsterdam aan het einde van de negentiende eeuw weer leven in de brouwerij kwam, mede onder impuls van een Wereldtentoonstelling die (overigens op initiatief van een Fransman en goeddeels gefinancierd met Belgisch kapitaal) in 1883 werd georganiseerd op het huidige Museumplein, bleek de stad al snel te klein om vooral arbeiders en kleine ambtenaren te huisvesten.

De stadsingenieur Van Niftrik had in 1868 al een plan gemaakt dat voorzag in de uitbreiding van de stad ten zuiden van de Singelgracht.

Kostbare plannen
Het was werkelijk geen slecht plan, met een Centraal Spoorweg Station op de plek van het huidige Sarphatipark, met twee parken elders, villawijken naast arbeiderswoningen, een overdekte en een open markt, fabrieksterreinen, een 'uitspanningslocaal', pleinen, een kazerne met exercitieveld - zelfs aan kerken had Van Niftrik gedacht, en aan een 'Muziek Tent', een renbaan en een 'Museum Willem I'.

Maar in de gemeenteraad werd het plan van Van Niftrik neergesabeld: te duur.

Burgemeester Cornelis Fock deed het zelfs af als 'eene phantasie van een ambtenaar'. (Aan Fock heeft Amsterdam ook te danken dat het Centraal Station op de meest ongelukkige plek in de stad terechtkwam. Dat drukte hij eigenhandig door toen hij na zijn burgemeesterschap minister van Binnenlandse Zaken werd.)

Tien jaar later kwam de directeur van Publieke Werken, Jan Kalff, met een goedkoper plan: weg met alle tierlantijnen, huizen bouwen, en zo goedkoop mogelijk. Het stratenplan was snel getekend: men volgde de bestaande sloten in het tot dan toe agrarische gebied - dat kunstje was eeuwen eerder ook al vertoond bij de aanleg van de Jordaan. En zo ontstond tegen het einde van de negentiende eeuw de wijk YY, die om onnaspeurlijke redenen bekend is geworden als De Pijp.

Eldorado voor speculanten
In De Pijp manifesteerden zich vooral de projectontwikkelaars avant la lettre: aannemers wachtten niet langer op een bouwopdracht, zoals gebruikelijk was, maar gingen voor eigen rekening bouwen en de woningen zelf exploiteren.

YY werd een eldorado voor speculanten: de grond was er goedkoop, de straten waren smal en recht. Wie het goedkoopst bouwde, kon de grootste rendementen behalen.

De druk op de woningmarkt werd in een snel groeiende economie dermate groot dat de huurders in de rij stonden. Enig toezicht van overheidswege op de kwaliteit van de bouw ontbrak. In een vloek en een zucht was het gebied tussen Amstel en Boerenwetering, en van de Singelgracht tot aan de Rustenburgerstraat, geheel gevuld met revolutiebouw in optima forma.

Lichtpuntje
Soms stortten woningen tijdens de bouw al in. Het enige lichtpuntje - bijna letterlijk - in de wijk was het Sarphatipark, waarvan de aanleg door de arts en weldoener Samuel Sarphati voor zijn dood in 1866 - en dus nog voor het Plan-Van Niftrik - veiliggesteld was.

Tussen de Rustenburgerstraat en het Amstelkanaal is het stratenplan na de eeuwwisseling gemaakt door Berlage en zijn de huizen voor het grootste deel ontworpen door de architecten van de Amsterdamse School. Een wereld van verschil.

Er zijn in de tweede helft van de vorige eeuw wel plannen geweest om het noordelijke deel van De Pijp te slopen en het gebied te bestemmen voor kantoorbouw, op een schaal van Sloterdijk. Maar wethouder Jan Schaefer, die zelf jaren in de Rustenburgerstraat woonde, heeft altijd voor 'vernieuwbouw' gepleit - en dat pleit heeft hij gewonnen.

Lees ook: deel 1 over het Centraal Station, deel 2 over de Willemspoort, deel 3 over het Olympisch gebied, deel 4 over het water van de Amstel, deel 5 over de tweede fase van IJburg, deel 6 over de Noord/Zuidlijn, deel 7 over een nieuwe woonwijk aan de Amstel en deel 8 over gentrificatie in Noord.

De grote Amsterdam onbewolkt verschijnt 21 november bij Uitgeverij Bas Lubberhuizen. Paroollezers kunnen het boek nu al bestellen via parool.nl/shop voor €34,99 i.p.v. €39,99. Let op: het boek wordt eind november pas geleverd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden