Plus

Amsterdam onbewolkt: de verschillende kanten van de Willemspoort

Ook dit jaar verschijnt in de zomer de fotoserie 'Amsterdam onbewolkt', op dinsdag en vrijdag, op Parool.nl en in de krant. Vandaag in de tweede aflevering de Willemspoort (ook wel de Haarlemmerpoort).

De Haarlemmerpoort/Willemspoort aan het Haarlemmerplein. Onder in het midden de Haarlemmerdijk, met links de Vinkenstraat en de Brouwersgracht, en rechts de Haarlemmer Houttuinen en de spoordijk in de richting Haarlem/Zaandam. Het water achter de poort is het einde van het Westerkanaal, daarboven begint het Westerpark. Beeld Peter Elenbaas
De Haarlemmerpoort/Willemspoort aan het Haarlemmerplein. Onder in het midden de Haarlemmerdijk, met links de Vinkenstraat en de Brouwersgracht, en rechts de Haarlemmer Houttuinen en de spoordijk in de richting Haarlem/Zaandam. Het water achter de poort is het einde van het Westerkanaal, daarboven begint het Westerpark.Beeld Peter Elenbaas

'Red de Poort!' roepen de bewoners van het Haarlemmerplein dezer dagen, en ze vragen de Amsterdammers een petitie te tekenen om te voorkomen dat de buurt 'een tweede Leidseplein' wordt. Wat nu? Haarlemmerdijkies maken over de Willemspoort?!

Aan het eind van de negentiende eeuw, in 1889, besloot de Amsterdamse gemeenteraad tot sloop van de Haarlemmerpoort, hoewel het gebouw toen nog geen vijftig jaar oud was. De stad was in die jaren juist uit een put van langdurig economisch verval gekropen en men wilde kennelijk wel eens iets nieuws.

Vestingwerken
Maar niets zo veranderlijk als de gemeenteraad van Amsterdam: een jaar later kwam de raad op het besluit terug, de poort kon blijven staan. Een functie als stadspoort had het gebouw niet meer, nooit gehad in feite.

De huidige poort is de vijfde op (ongeveer) die plek. De voorganger was veel imposanter, in 1618 ontworpen door de stadsbouwmeester Hendrick de Keyser (ook van de Westerkerk, de Noorderkerk, het Oost-Indisch Huis, de Munttoren, de Montelbaanstoren en de Zuiderkerk - waar hij zijn graf vond). Toen had een stadspoort nog betekenis als onderdeel van de vestingwerken.

Troonswisseling
Daarvan was in 1840, toen de huidige poort aan het Haarlemmerplein werd gebouwd, allang geen sprake meer. Het was wel een geschikte plek om gemeentelijke accijnzen te innen op de import van waren die vanuit de richting Haarlem werden aangevoerd, maar ook die functie ging verloren toen dergelijke gemeentelijke belastingen door de liberaal Thorbecke in 1866 vanuit Den Haag werden afgeschaft.

De poort kwam wel goed van pas om enig cachet te geven aan de feestelijkheden rond de troonswisseling in 1840, toen prins Willem, 'de held van Quatre Bras' (hij was in Waterloo getuige geweest van Napoleons last stand), echtgenoot van de tsarendochter Anna Paulowna, onder de naam Willem II koning der Nederlanden werd. Hij werd de dag voor zijn inhuldiging in de Nieuwe Kerk in Amsterdam in de stad officieel verwelkomd onder de poort bij het Haarlemmerplein.

Spoorlijn
En iedereen mag het dan wel hebben over 'de Haarlemmerpoort', maar vanuit historisch perspectief is er vanaf 1840 sprake van de Willemspoort, zoals op een plaquette in het poortgebouw vermeld staat. De brug van het Haarlemmerplein naar het Nassauplein heet daarom ook Willemsbrug. (De nabijgelegen Willemsstraat, de in 1867 gedempte voormalige Goudsbloemgracht, schijnt echter met terugwerkende kracht vernoemd te zijn naar Willem I, de vader van Willem II).

Het Station Willemspoort dat in 1842 werd geopend ter hoogte van de huidige Planciusstraat als eindhalte van de spoorlijn naar Haarlem, duidt er al evenzeer op dat het nu ingeburgerde gebruik van de benaming 'Haarlemmerpoort' vermoedelijk alleen te wijten is aan het gedram, de haarlemmerdijkies, van het Republikeins Genootschap.

Penthouse
Terug naar de actualiteit. Tot 1961 was er in de Haarlemmerpoort een politiebureau gevestigd, en de chef van dat bureau woonde er ook met zijn gezin. Daarna viel het gebouw aan verwaarlozing ten prooi. Het werd ondergebracht bij de Gemeentelijke Woningdienst, min of meer gerestaureerd en geschikt gemaakt voor verdere 'sociale' bewoning vanaf 1986.

En nu verkeert het gebouw weer in aftandse staat vanwege - dat geeft iedereen toe - 'achterstallig onderhoud'. De woningcorporatie die de poort thans onder beheer heeft, ziet maar één oplossing: commerciële exploitatie. Hora est, ofwel winkels en horeca!

Daar heeft de buurt, daar heeft stad als geheel zelfs grote behoefte aan - aan winkels en horeca, en een groot terras. Wellicht ook een bescheiden coffeeshop?

En dan bovenin een penthouse?

Lees ook deel 1: Centraal Station ligt op de verkeerde plek?

De grote Amsterdam Onbewolkt verschijnt 21 november bij Uitgeverij Bas Lubberhuizen. Paroollezers kunnen het boek nu al bestellen via parool.nl/meer voor €34,99 i.p.v. €39,99. Let op: het boek wordt eind november pas geleverd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden