Plus

'Amsterdam is nooit echt middeleeuws geweest'

Over middeleeuws Amsterdam is relatief weinig bekend. Stichting Middeleeuwse Archieven Amsterdam wil dat veranderen. Probleem is dat de oudste archieven van de stad op één hoop zijn gegooid.

De stad in 1342. Beeld Stadsarchief

Over zes jaar viert Amsterdam zijn 750ste verjaardag. In aanloop naar de festiviteiten van 2025 wil de Stichting Middeleeuwse Archieven Amsterdam (SMAA) de kennis over het vroege Amsterdam bevorderen, in het bijzonder over het sociale leven in de middeleeuwse stad. Is de bejubelde Gouden Eeuw wel te begrijpen zonder kennis over de tussen 1275 en 1578 gelegde fundamenten?

SMAA wil de oudste archieven van de stad ontsluiten voor wetenschappers en andere Amsterdammers. Historicus Patrick Vlegels, SMAA-directeur: "De geschiedenis van de stad bestaat uit lagen, de middeleeuwse laag is pas deels ontsloten.

Er zijn boekenplanken vol geschreven over ­Amsterdam in de Gouden Eeuw, maar niet over de stad in de middeleeuwen. Hoe komt dat?
"Het zwaartepunt van de publieke belangstelling ligt nu eenmaal in de Gouden Eeuw. Logisch, met musea vol schilderijen van toen en het aansprekende verhaal van de opstand. En zo'n Rembrandtjaar legt ook weer de focus op de bekende bloeitijd."

Geert Mak stelt dat de stad nooit een echte middeleeuwse stad is geweest, maar vanaf het begin een moderne stad was.
"Die bewoond werd door zelfstandige burgers, eigenwijs genoeg om hun eigen boontjes te doppen. Klopt, maar die eerste Amsterdammers legden wel de basis voor de huidige stad. Rond 1350 was het een relatief kleine stad met slechts enkele duizenden inwoners: minder groot, oud en belangrijk dan Haarlem en Leiden. Onderzoek naar de relatief korte periode daarna, waarin de stad een enorme bevolkingsgroei door migratie opving en tot bloei kwam, is interessant."

Amsterdam was in het begin een religieuze stad, blijkt uit de oudste archieven van gasthuizen, kloosters en andere instellingen.
"In geen andere Hollandse stad was de toename van het aantal religieuze instellingen in de tweede helft van de 14de eeuw en de eerste helft van de 15de eeuw zo groot als in Amsterdam. Het Mirakel van Amsterdam in 1345 betekende niet alleen een stevige impuls voor het religieuze leven, maar droeg ook bij aan de economische groei, de samenleving als geheel en de ruimtelijke ontwikkeling.''

''De archieven van ­religieuze instellingen geven niet ­alleen inzicht in het religieuze leven, maar ­bijvoorbeeld ook in financieringsstromen, de directe zorg voor de medemens en de zwakkeren en de topografische ontwikkeling. Door ­deze bronnen beter toegankelijk te maken, kunnen wetenschappelijke onderzoekers en andere geïnteresseerden hun kennis verrijken."

Wanneer eindigden de middeleeuwen voor Amsterdam?
"Met de Alteratie in 1578 kwamen veel katholieke instellingen in protestantse handen. Kloosters kregen, eenmaal in bezit van de stad, nieuwe bestemmingen als tuchthuis of weeshuis."

Zijn er bij de Alteratie veel archiefstukken ­verloren gegaan?
"Bij fusies en verhuizingen gaan tegenwoordig veel data verloren en dat was toen niet anders, vrees ik. En dan is Amsterdam ook nog getroffen door grote stadsbranden. Het lijkt erop dat het archief van de gasthuizen in de huidige samengestelde vorm redelijk intact is gebleven."

Wat bedoelt u met samengesteld?
"In 1908 is stadsarchivaris Vedder begonnen zes middeleeuwse archieven te inventariseren. Hij heeft alle 2100 stukken van kloosters en instellingen door elkaar gehusseld, daarna raakte hij het spoor bijster. De door hem opgemaakte inventaris is dus een grote bundel zonder context.''

Wij staan voor een puzzel. Voor een nieuwe ordening moeten we terug naar de originelen.

Bas de Melker is in zijn promotieonderzoek ver gekomen, maar hij is helaas overleden voor hij de klus kon voltooien."Voor het vertalen van middeleeuwse teksten doet de stichting een beroep op vrijwilligers.

Is dat geen risico?
"We willen de klus klaren in drie jaar en onze middelen zijn beperkt. Hoewel de meeste teksten in het Middelnederlands of middeleeuws Latijn zijn en vol afkortingen zitten, kun je met een cursus paleografie een eind komen. Het ­integraal vertalen van de teksten is nu niet van belang, dat is een volgende stap. Door regel­matig over de vondsten te publiceren, willen we een groot publiek de middeleeuwen inslepen; niet alleen historici, maar ook de gewone ­Amsterdammer."

Meer informatie op middeleeuwsamsterdam.nl

Eerste project: gasthuisarchieven

Als eerste project gaat SMAA samen met het Stadsarchief de gasthuisarchieven ontsluiten. Na de fusie van de twee grote ­Amsterdamse gasthuizen van Sint Pieter en Onze Lieve Vrouwe in 1582 kwamen de gasthuis­archieven en bijhorende klooster­archieven in één fonds. Het onderzoeksmateriaal van Bas de Melker vormt hierbij de basis. Zijn proefschrift uit 2002 plaatst de religieus-institutionele en devotionele ontwikkelingen in het licht van de stedelijke ontwikkeling, waarbij ook de vroegste geschiedenis van ­Amsterdam tot circa 1375 is behandeld. Van een halve eeuw daarna heeft hij de veelheid aan ­relaties tussen stad en kerkelijke, religieuze en charitatieve ­instellingen onderzocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden