Alsnog monument voor zwijgende held

Wetenschapper Arie de Froe 'ontjoodste' in de oorlog twaalfhonderd Joden met gefingeerd onderzoek. Nu wordt hij herdacht. Over wetenschappelijke en menselijke integriteit.  

Archieffoto van razzia op een groep Joodse mannen in Amsterdam. Beeld anp
Archieffoto van razzia op een groep Joodse mannen in Amsterdam.Beeld anp

Arie de Froe redde in de oorlog het leven van honderden Joden met pseudowetenschappelijk onderzoek naar rassenkenmerken. Hij verstrekte rapporten aan Joden waarin stond dat zij niet echt Joods waren en wist de bezetter daarmee enige tijd te mislei den. De Froe was gisteren het middelpunt van een symposium over wetenschappelijke integriteit, van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW).

'Als wetenschapper pleegde hij fraude, als mens slaagde hij, met vlag en wimpel,' zei rector magnificus Dymph van den Boom van de UvA. Arie de Froe (1907-1992), rector magnificus van de voorloper van de UvA in de jaren zeventig, heeft na de oorlog nagenoeg gezwegen over zijn verzetsactiviteiten.

De huisarts-antropoloog had de rassenleer van de nazi's zo omgevormd dat hij enkele honderden Portugese Joden, die achternamen als Lopes Suasso en Mendes da Costa droegen, kon redden.

De Froe was voor de oorlog gepromoveerd op het onderwerp Meetbare variabelen van den menschelijken schedel. Samen met hoogleraar C.U. Ariëns Kappers van het Herseninstituut 'ontjoodste' hij bijna twaalfhonderd Joden.

Hij zette een groot onderzoek op naar de fysieke kenmerken van de Portugese Joden. Hij mat van 375 Portugese Amsterdamse Joden onder meer de omtrek van de schedels, de lengte van de neus en de afstand tussen de ogen.

Hij vergeleek zijn onderzoek vervolgens met literatuur van antropologen die een goede naam hadden in het Derde Rijk en betoogde dat de Portugese Joden onmogelijk Joden konden zijn. Zij zouden meer tot het mediterrane ras behoren en weken af van de armere Hoogduitse Joden. Valse geboortebewijzen, doktersverklaringen en liefdesbrieven moesten het onderzoek onderstrepen.

'De Froe voegde foto's toe. Bij de foto's stonden opvallende lichaamskenmerken vermeld: (...) een hoog voorhoofd of lang gezicht en een sprekende, intelligente gelaatsuitdrukking,' aldus historicus Jaap Cohen van het Niod, een van de sprekers op het symposium.

De Froe schreef: Portugese Joden waren 'rustig en beheerscht' en verschilden van de Nederlandse bevolking, maar nog veel meer van de 'levendige, gebarende, joviale, naar buiten gewende, mededeelzame, emotioneele, actieve, primaire, practisch-intelligente' Askenasim.

Van de twaalfhonderd Portugese Joden hebben uiteindelijk slechts 250 de oorlog overleefd. 'Het doek was gevallen. De hele reddingsoperatie was tevergeefs geweest,' aldus Cohen.

De Froe zweeg na de oorlog over zijn verzetsverleden, ook tegen zijn familieleden. Zoon Steven de Froe, neuroloog: 'Hij had het weggestopt. Hij had het gevoel te weinig te hebben gedaan. Maar hij stond tegenover een overmacht, tegenover te veel kwaad.'

Hij zweeg niet alleen omdat zijn opzet niet lukte. 'Het onderzoek had als consequentie dat de redeneringen van de nazi's met betrekking tot de veel grotere groep van asjkenazische Joden indirect werden geaccepteerd,' aldus Cohen.

Hans Ulrich Jessurun d'Oliveira, emeritus hoogleraar van de UvA: 'Het doel heiligt de middelen. Het ging om het redden van mensenlevens. De Froe heeft de codes naast zich neergelegd. Dat kan niet van alle wetenschappers gezegd worden.'

Waarom er nu pas een gedenkteken komt, ruim zeventig jaar na dato? Abram de Swaan, emeritus hoogleraar van de UvA: 'Misschien is de UvA ook door de oorlog getraumatiseerd en nu pas aan herstel toe.'

Zoon De Froe is blij met het gedenkteken van zijn precies twintig jaar geleden overleden vader, die in 2008 de Yad Vashemonderscheiding kreeg. 'Het is ook terecht. Hij heeft zich moedig gedragen. Laatst vertelde iemand weer dat zijn leven was gered dankzij mijn vader. Dat raakt je natuurlijk iedere keer opnieuw.'

Dat er een gedenkteken komt op een plek waar veel studenten komen, vindt hij 'passend'. 'Als een soort herinnering: Pas op, denk eraan - wetenschap is belangrijk, maar uiteindelijk gaat het om de mens.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden