Plus

Als scepsis uitgroeit tot paranoia

Sommige mensen wilden maar niet geloven dat de aanrijding bij het Centraal Station geen aanslag was. Waar eindigt het stellen van kritische vragen en begint een complottheorie? 'Een grijs gebied.'

null Beeld Yoko Heiligers
Beeld Yoko Heiligers

Had de moord op Pim Fortuyn te maken met de aanschaf van de JSF? Werd de vuurwerkramp in Enschede veroorzaakt door mijnen van Defensie? En waarom zwijgt het kabinet over buitenaards leven?

In zijn nummer Kamervragen stelt rapper Lange Frans de vragen die anderen niet durven te stellen. Althans, dat beweert hij zelf. "Shit ik heb geen zin meer om m'n bek te houden, want we worden met z'n allen voor de gek gehouden," rapt hij.

Later doet Frans er nog een schepje bovenop: Joris Demmink, Marc Dutroux en de Oranjes zijn betrokken bij een groot pedonetwerk, de Nasa houdt het bestaan van ufo's onder de pet en Els Borst werd vermoord omdat ze een geheim kende dat niemand mocht weten.

Een opsomming van complottheorieën, al zullen aanhangers van dergelijke denkbeelden ze nooit zo noemen. En ook wetenschappers worstelen met de vraag wanneer iets een complottheorie mag heten.

"Tussen gezond wantrouwen tegen de overheid en ongezonde complot- theorieën zit een grijs gebied," zegt psycholoog Jan-Willem van Prooijen, verbonden aan de Vrije Universiteit en gespecialiseerd in complottheorieën. "Veel complotdenkers vinden dat ze slechts kritische vragen stellen. Het probleem is dat ze nooit genoegen nemen met de antwoorden. Ze zoeken overal meer achter."

Informatievacuüm
Toen in juni een man op het Stationsplein in Amsterdam inreed op acht voetgangers en de politie direct meldde dat het geen aanslag was, werd die verklaring door sommigen direct in twijfel getrokken. "Er worden hier dingen van hogerhand in de doofpot gestopt," twitterde schrijver Arthur van Amerongen.

Volgens schrijver Leon de Winter was de politieverklaring 'een knap staaltje zelfbedrog' en 'een belediging van het gezonde verstand'. 'Jokt de politie een beetje?' schreef hij op Twitter.

"Dit is een schoolvoorbeeld van hoe een complottheorie ontstaat," zegt Jelle van Buuren van de universiteit Leiden, die promoveerde op complottheorieën. "Het begint bij een incident waarbij getwijfeld wordt aan de verklaring van de politie. Vervolgens beginnen mensen vragen te stellen die overduidelijk suggestief zijn. Op dat wantrouwen wordt voortgeborduurd."

Wat helpt bij de vorming van complottheorieën: een informatievacuüm. Als de autoriteiten niet alle feiten op tafel kunnen of willen leggen, vanwege een opsporingsbelang, omdat nog niet alles duidelijk is of simpelweg uit onhandigheid, gaan mensen die gaten zelf opvullen, vaak met theorieën die aansluiten bij het wereldbeeld dat ze al hadden.

Daarbij speelt ook mee wat in de psychologie de 'mythe van het eigenbelang' wordt genoemd. "Mensen overschatten de mate waarin eigenbelang het handelen van anderen bepaalt. Terwijl soms dingen ook gewoon zijn zoals ze zijn," zegt Van Prooijen.

Met name bij nieuwsgebeurtenissen met een grote impact wil een deel van de bevolking maar niet geloven dat er geen groter belang meespeelt. De aanslagen van 9/11, de moord op John Lennon, de maanlanding: dat kan niet zo zijn gegaan als de autoriteiten en 'mainstream ­media' ons willen doen geloven.

Nog altijd is een ruime meerderheid van de Amerikaanse bevolking ervan overtuigd dat achter de moord op John F. Kennedy (de 'moeder aller complottheorieën') een samenzwering schuilgaat.

Hyperrationeel
Wie zijn die mensen? Het zijn lang niet alleen maar paranoïde 'gekkies' of laagopgeleide mensen die gevoelig zijn voor complottheorieën. In tegendeel zelfs, blijkt uit het onderzoek van socioloog Jaron Harambam, die twee jaar sprak met tientallen groepen complotdenkers.

"Ze gebruiken vaak heel logische argumenten en deconstrueren feiten op dezelfde manier waarop dat in de wetenschap gebeurt. Alleen hebben ze die kritische houding tot in het extreme doorgevoerd. Maar hun wantrouwen is eerder hyper-rationeel dan irrationeel."

Complotdenkers stemmen iets meer op partijen aan de flanken van het politieke spectrum, voelen zich dikwijls gemarginaliseerd en zijn iets vaker laag- dan hoogopgeleid.

Maar van een homogene groep is geen sprake. "Je hebt de activisten, die vaak een hoop lawaai maken op internet, maar ook mensen uit de newagebeweging, die alleen biologisch eten en kritisch zijn over vaccinaties," zegt Harambam.

Wel bestaat er zoiets als een 'conspiritual mindset', zegt Van Prooijen. "Als je in een complottheorie gelooft, is de kans groot dat je ook gevoelig bent voor andere theorieën."

"Het komt voor dat mensen meerdere theorieën aanhangen die elkaar uitsluiten: ze geloven zowel dat prinses Diana nog leeft én dat ze bewust is vermoord in opdracht van het Britse koningshuis."

"Het is natuurlijk ook reuze spannend, om je vast te bijten in een kwestie en privédetective te spelen. Het geeft ook een zekere status: de rest van de wereld bestaat uit sukkels die klakkeloos aannemen wat het journaal zegt, maar jij weet hoe de wereld echt werkt," zegt Van Buuren.

Seksfeesten in kastelen
Kindermisbruik is een thema dat vaak voorkomt in complottheorieën. Van verhalen over seksfeesten in kastelen in de Ardennen waarbij ministers en leden van het koningshuis betrokken zouden zijn tot de jarenlange klopjacht op topambtenaar Joris Demmink, wiens onschuld vorige maand na jarenlang onderzoek door het Openbaar Ministerie en het gerechtshof werd vastgesteld.

"Pedofilie is in de huidige maatschappij een soort ijkpunt: het is het onderwerp dat de allergrootste morele verontwaardiging oproept," zegt Van Buuren.

Wat aanhangers van complottheorieën, is dat er genoeg voorbeelden zijn van zaken die zijn toegedekt door de overheid of het bedrijfsleven. Het Iran-Contra-schandaal, de Libor-affaire, sjoemelsofware in auto's.

Er zijn politici die liegen, overheden die zaken verdonkeremanen en gerechtelijke dwalingen waardoor onschuldigen jarenlang vastzitten en misdadigers vrijuit gaan.

Het almaar uitdijende leger spindokters, pr-agenten en woordvoerders dat probeert om informatie te sturen, maakt dat de burger alle reden heeft om niet alles voetstoots aan te nemen, maar kritisch en soms zelfs achterdochtig te zijn.

Overlevingsmechanisme
Op school wordt geleerd om informatie te wegen, meerdere bronnen te raadplegen en niet te blijven hangen in een 'informatiebubbel'. Mediawijsheid heet dit.

Internet maakt het mogelijk om zelf op onderzoek uit te gaan, waardoor ouders die online informatie zoeken over het prikje voor hun baby op fora terecht kunnen komen waar beweerd wordt dat vaccinatie een samenspanning is van de overheid en de farmaceutische industrie.

En toch is er geen bewijs voor een toename van het aantal complottheorieën of aanhangers daarvan. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat de afgelopen eeuw het aantal complottheorieën en het aantal mensen dat daarin gelooft, stabiel is gebleven.

Complottheorieën zijn zo oud als de mensheid zelf en dienden vroeger ook een doel. "In de tijd van de jagers en verzamelaars werd tussen de 20 en de 30 procent van de mensen vermoord. Er waren voortdurend complotten en wantrouwend zijn was een overlevingsmechanisme," zegt Van Prooijen.

Ook in de politiek zijn complottheorieën niets nieuws, al was er zelden een president die meer complottheorieën verspreidde dan Donald Trump (hij beweerde onder meer dat Obama niet in Amerika geboren was en dat de vader van tegenkandidaat Ted Cruz betrokken was bij de moord op JFK).

Glijdende schaal
Waar ze toe kunnen leiden heeft de geschiedenis uitgewezen. De meeste oorlogen zijn voorgekomen uit angst voor een complot: Hitler hitste de bevolking op dat de Joden achter alles zaten wat Duitsland bedreigde, de genocide in Rwanda begon nadat het gerucht was verspreid dat Tutsi's een aanslag hadden gepleegd op de Hutupresident en eind vorig jaar werd in Washington een pizzarestaurant beschoten omdat de schutter geloofde dat Hillary Clinton vanuit de kelder een pedofielennetwerk aanstuurde.

Extreme voorbeelden, die eerder de uitzondering dan de regel vormen. Want hoewel een samenleving die doordesemd is van paranoia niet heel aantrekkelijk is, moet de ernst van complottheorieën ook niet overdreven worden, evenals de glijdende schaal.

Wat begint met scepsis over een aanrijding voor het CS, hoeft niet te eindigen bij woeste theorieën over de illuminatie, de Rothschilds en de Bilderbergconferentie, laat staan bij geweld.

Het incident bij Centraal

Een officier van justitie die gaat over verkeerszaken, dus niet een terreurspecialist, moet nog een besluit nemen over het dossier van de 45-jarige bestuurder van een Peugeot 307 die zaterdagavond 10 juni acht wandelaars verwondde op het plein voor Amsterdam Centraal. Sommigen waren er ernstig aan toe. De politie had hem rond 21.00 uur aangesproken, omdat hij op een plek stond waar geen auto's mogen staan.

Na controle van zijn rijbewijs gelastten de agenten hem het plein af te rijden. Ineens gaf hij vol gas en hij schepte de slachtoffers - met name toeristen. De auto kwam tot stilstand tegen een muurtje bij een metro-ingang. Dat de politie binnen een uur liet weten dat de bestuurder onwel was geworden, later gevolgd door de mededeling dat hij een lage bloedsuikersiegel had, wekte argwaan.

Werd hier een terreuraanslag door een moslim weggemoffeld? Dat de politie zei dat alle camera's het incident niet hadden gefilmd, voedde complottheorieën. De man kwam dinsdags vrij. Zekerheidshalve is zijn huis doorzocht, waarbij de politie contra-indicaties vond voor moslimfundamentalisme.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden