Plus

Als in de oude binnenstad iets verzakt, zijn de kosten des te hoger

Amsterdam is gesmeed uit talloze polders, elk met een eigen verhaal en bijzonderheden. Vandaag: bodemdaling en verzakkingen.

Op de Durgerdammerdijk laat een 5 meter hoge paal zien hoe diep het veenweide­landschap hier al is gezonken. Beeld Maarten Boswijk

Dat is even slikken: het prijskaartje van de slappe veenbodems onder nogal wat Nederlandse steden bedraagt minstens 16 miljard euro.

Op dat bedrag schatte het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) twee jaar geleden de kosten om alle gebouwen een betere fundering te geven zodat ze niet verder verzakken. In steden zijn we tot 2050 bovendien 1,7 tot 5,2 miljard kwijt aan schade door wegzakkende infrastructuur.

In Amsterdam zijn grote delen van de stad meters opgehoogd met dikke lagen grachtenslib, klei en zand. Maar polders of geen polders, het inklinken van de veenprut in de ondergrond kan blijven zorgen voor bodemzetting en dus voor schade. Veel Amsterdamse woningen zijn dan ook meegenomen in de PBL-sommen.

De 16 miljard voor funderingsherstel behelst in totaal 300.000 woningen, waarvan 50.000 woningen in de binnenstad van Amsterdam.

Het is een heel grove schatting, zegt PBL-­onderzoeker Gert Jan van den Born. Van steden bestaan geen goede bodemkaarten. Het rapport moest vooral het probleem van bodemdaling agenderen. Vandaar ook de omineuze titel: Dalende bodems, stijgende kosten.

We mogen er wel op vertrouwen dat de bodem onder de oudste en teerste grachtenpanden na honderden jaren zo'n beetje 'uitgezet' is, zegt Van den Born. Als we meer willen weten, moeten we naar specialisten van onderzoeksinstituut Deltares.

Daar zegt Gilles Erkens dat het 'ondergrondse landschap' van steden hem ook nog geregeld voor verrassingen stelt. Er is beslist meer onderzoek nodig, vindt hij.

Grootschalig risico
Het uitgangspunt dat de oude binnenstad na eeuwen ophogen niet snel in beweging zal komen, klopt volgens Erkens wel. "Het centrum is opgehoogd, met soms 8 of 9 meter materiaal. Hoe verder je gaat richting de buitenwijken, hoe dunner de ophooglaag. Dat betekent dat de ondergrond in dat soort wijken gevoeliger is voor veranderingen in het grondwatersysteem. Aan de andere kant: nieuwere wijken zijn minder gevoelig voor schade aan de huizen."

Als in de oude binnenstad iets verzakt, zijn de kosten des te hoger. Naoorlogse buurten zijn vaak goed gefundeerd, op betonnen palen, legt Erkens uit. Wel verzakken daar veel tuinen en stoepen.

"Dat is de paradox: hoe dichter bij het centrum, hoe groter de schade bij bodemdaling. Denk aan De Pijp, daar is niet heel stevig gebouwd." De grootste risico's ziet hij daarom voor de buurten uit de late negentiende eeuw, begin twintigste eeuw. "Ze zijn grootschalig en relatief snel gebouwd, en de grond heeft nog niet veel tijd gehad om te zetten."

Niet voor niets zit in de uit de jaren 1880 stammende Helmersbuurt de schrik er goed in nu verschillende bewoners een kelder graven. Daarvoor wordt grondwater weggepompt, waardoor ook bij de buren de houten heipalen droog kunnen vallen en wegrotten.

Er zijn volgens experts meer oorzaken voor grondwaterproblemen. Zo versnelt de droogte van deze zomer het inklinken van de bovenste veenlaag, volgens onderzoeker Fransje Hooimeijer van TU Delft.

Weglekken
De Helmersbuurt, gebouwd in de later opgehoogde Stads- en Godshuispolder, laat zien hoe ingewikkeld het is om het grondwater op peil te houden in voormalige polders. De houten palen onder de Helmersbuurt vallen ook al droog omdat grondwater weglekt naar het nog altijd op het lagere polderpeil liggende Vondelpark. Ooit was de Overtoom een buffer, maar dat water is al in 1904 gedempt.

De ondergrond is fijnmazig, zegt Erkens. Grondwaterproblemen treden daarom vaak heel plaatselijk op. "Heel normale ingrepen hebben soms grote gevolgen. Het riool wordt vernieuwd en dan blijkt dat het kapot was, waardoor eerst grondwater weglekte. Erna komt dus opeens het grondwater omhoog. Die dynamiek heb je op het platteland helemaal niet."

Beeld Laura van der Bijl

Huizenbezitters kunnen verzakkingen voorkomen door zich bewust te zijn van de ­dalende grond onder hun voeten. "Door hun fundering te laten vervangen, de grondwaterstanden in de gaten te houden en alert te zijn op bemalingen in de buurt."

Dat de huizenprijzen zo explosief zijn gestegen, schept mogelijkheden om tere monumenten in goede staat te houden. "Toen ik in de jaren tachtig opgroeide in Amsterdam stonden veel oude huizen in stutten. Nu worden funderingen al preventief aangepakt. Dat kan, want de stad is zo rijk geworden."

PBL denkt dat de kosten kunnen worden gedrukt door met de fundering meteen ook de rest van het pand aan te pakken: riolering, kabels, maar ook isolatie of heipalen met aardwarmtesystemen.

Juist de laatnegentiende-eeuwse en vroegtwintigste-eeuwse wijken zijn immers de plekken waar het meest moet gebeuren om woningen energiezuiniger te maken. Erkens: "Dit zijn de battlefields van de klimaatadaptatie."

Zomerserie. De stad is meer polder dan ze lijkt, al geven namen als Watergraafsmeer een hint.

Lees ook:
Deel 1: Sint Bernarduspolder in Noord: de kleinste van heel Nederland
Deel 2: Het middeleeuwse slotenpatroon tekent Amsterdam

Stads- en Godshuispolder

-1,65 meter, opgehoogd tot stadspeil

50 centimeter per eeuw

Het is polderhorror in optima forma. Op de Durgerdammerdijk laat een 5 meter hoge paal zien hoe diep het veenweidelandschap hier al is gezonken. Het veen zakt met gemiddeld vijftig centimeter per eeuw. Dus duizend jaar geleden stonden onze voorouders op deze plek vijf meter hoger.

We versnellen deze bodemdaling zelf. Grote boeren­bedrijven dringen aan op een laag grondwaterpeil. Hun koeien en maaimachines kunnen slecht uit de voeten met drassige grond. Het door die verlaging droog­gevallen veen reageert met zuurstof en klinkt in, zodat de bodem verder daalt.

Er is nog een nadeel: in totaal is liefst 2 procent van de totale Nederlandse broeikasgasuitstoot afkomstig van de veengronden die voor landbouw worden gebruikt.

In Waterland wordt daarom gebroed op nieuwe vormen van landbouw die, anders dan veeteelt, wel te combineren zijn met moerasgrond. Zo wordt bij Nauerna geëxperimenteerd met de teelt van lisdodden. Ook wordt hardop gedacht aan veeteelt met speciale runderrassen en waterbuffels.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden