Plus

Als het elke dag weer stil is in Amsterdam

De dove zussen Sharon en Samantha banen zich een weg door de horende stad. Op school, op hun werk in het café en in de liefde.

'Zussentaal', noemen Samantha en Sharon het als ze samen praten Beeld Renate Beense

Sharon (23) kan met schuimende melk bijna elke gewenste vorm op je koffie maken. Vooral hartjes komen goed aan bij de klant. Een man komt aanlopen en vraagt haar iets, maar Sharons aandacht is gericht op het schuim. Dan kijkt ze op en ziet de man. Hij houdt een leeg flesje op.

"Kan ik dat ergens kwijt," vraagt hij nog een keer.

"Ja," zegt ze en pakt het aan.

Dat ging goed, zoals meestal. Als mensen maar niet te gehaast zijn. Haar aankijken als ze praten, zodat ze aan hun lippen kan aflezen wat ze zeggen. Negentig procent verstaat ze.

Soms begrijpt ze er helemaal niets van. Probeert ze de bewegingen van de lippen van de persoon voor haar uit alle macht te ontcijferen. Bestudeert ze het gezicht. Staan de wenkbrauwen vragend - schuin omhoog - of streng - pal boven de ogen? Welke taal spreken de handen?

Sticker
Een buitenlandse toerist. Sharon kan alleen lip­lezen als mensen Nederlands tegen haar praten. Dan pakt ze snel een Engelse menukaart en geeft deze. Soms denken klanten dat ze niet helemaal goed is, iemand bij wie je geen bestelling kunt doen.

Toen ze een half jaar geleden achter de bar begon, droeg ze een sticker op haar blouse: 'Ik hoor je moeilijk.' Ze had een hekel aan die sticker, omdat het haar anders maakte dan haar collega's. Dat vond haar baas ook. Dus had ze de sticker weggedaan.

Laatst wilde een oude man iets bestellen. Hij bewoog zijn lippen zo minimaal dat ze er niets aan kon aflezen.

"Ik ben doof," zei ze toen tegen hem.

"Ik ook," zei hij. "Stokdoof."

Nooit buitengesloten
Het hele gezin waar Sharon in opgroeide is doof. Haar moeder, haar vader (slechthorend) en haar oudere zus Samantha (27).

Hun moeder Hetty werd doof geboren in een horend gezin. In die tijd wisten mensen nog weinig van gebarentaal. Er waren geen tolken die je om hulp kon vragen. Als klein meisje probeerde ze op familiefeestjes de gesprekken te volgen, maar de mensen praatten zo door elkaar heen. Soms vroeg ze haar moeder waar iedereen toch zo om moest lachen. Dan legde haar moeder het uit en moest ze ook lachen. Veel later dan de rest.

Laat ook maar, dacht ze toen ze ouder werd. De horende mensen hadden zoveel plezier met elkaar. Ze wilde geen stoorzender zijn. Met een boek ging ze afzijdig van het feestgedruis zitten lezen.

Het was een beetje eenzaam geweest.

Relatieproblemen
Na de geboorte van Sharon en Samantha had Hetty zich voorgenomen dat haar dochters zich nooit buitengesloten mochten voelen. Hetty gebruikte gebarentaal naar haar baby's. Die gebaarden geestdriftig terug. Drukten hun vingers tegen hun wang.

'Mama', betekent dat. Strekten hun armpjes haar richting uit, waarbij hun handjes heen en weer bewogen.

"Mama, kom." Til me op. Druk me tegen je borst aan.

Ze nam hen overal mee naartoe en legde onvermoeibaar uit wat de mensen tegen elkaar zeiden. Ze was gescheiden van haar slechthorende man. Het bespreken van relatieproblemen is voor doven moeilijker dan voor horenden, legt Hetty via haar tolk uit.

Bij horenden kan de ander weglopen of de tv aanzetten, maar als de een nog niet klaar is met stoom afblazen, kan die blijven praten. Dan helpen alleen twee vingers in de oren.

Sharon (23). 'Ik ben doof,' zei ze laatst tegen een oude man. 'Ik ook,' zei die. 'Stokdoof' Beeld Renate Beense

Als een dove niet meer wil luisteren, is het voldoende om weg te kijken. Zonder ogen die kijken naar bewegende lippen is er geen gescheld en getier.

Twee verjaardagen
Thuis leefden ze in een geluidloze wereld. Ze werden gewekt door een fel oplichtende knipperlamp die in de ogen prikt. Als moeder en dochters elkaar zagen, hieven ze hun duim en bewogen hun gebogen arm zijwaarts omhoog. "Goedemorgen."

Hetty voedde haar dochters tweetalig op. Zelf leerde ze de meisjes gebaren. Haar moeder en haar zus leerden ze hun stem gebruiken. Met een gehoorapparaat in kon Sharon haar eigen stem een klein beetje horen.

Samantha kon dat minder, maar hun horende tante en oma moedigden de meisjes onophoudelijk aan om hun stem te gebruiken. Als ze met een kort gebaar van tafel wilden, vroeg oma hun het te zeggen.

Met de handjes op de rug.

"Mag ik alsjeblieft van tafel?"

Hetty vierde twee verjaardagen. Een voor de horende familie en een voor de doven. Zo kon ze beide kanten voldoende aandacht geven. Haar dochters moesten zich in beide werelden thuis voelen. De ene dag moesten ze liplezen en de andere dag konden ze gebaren.

Zussentaal
Sharon en Samantha gingen naar een basisschool voor doven en speelden daar met andere dove kinderen. Alle kinderen gebruikten gebarentaal. De juffen ook.

Hetty had geprobeerd om contact te leggen met horende gezinnen in de buurt, maar er woonden weinig kinderen en de keren dat haar dochters met horende kinderen op straat waren, snapten ze niet wat ze zeiden.

Maar de zusjes hadden elkaar. Ze konden uren druk gebarend bij elkaar zitten en ontwikkelden een eigen taal. Hun moeder probeerde de gesprekken te volgen, maar het ging haar te snel.

Ze noemen het zussentaal.

Pas op de middelbare school kwamen ze in contact met horende leeftijdgenoten. Sharon herinnert zich hoe opgewonden ze was bij de gedachte die horende wereld te leren kennen. De leraren, de nieuwe vakken, vriendinnen te maken. Het leek haar een groot avontuur.

Het liep anders dan ze had gehoopt. In haar herinnering ging het zo.

"Dit is Sharon en ze is doof," zei de leraar. "Ze krijgt een speciale plek vooraan, zodat haar zo min mogelijk zal ontgaan."

Ze voelde de ogen van de horende kinderen op zich gericht. Ze kon gebaren, maar geen kind dat haar zou begrijpen. Zonder tolk moest ze zich goed concentreren om alles mee te krijgen.

Via liplezen begrijpen wat de leraar zei. Als de kinderen wat zeiden moest ze zich omdraaien en zoeken naar degene van wie de mond bewoog. Het ging allemaal veel te snel, maar ze hield haar mond. Wilde de anderen niet tot last zijn. Ze was al doof.

Op een dag stond een meisje met een boos gezicht en gespannen bovenlichaam voor Sharons neus. Haar mond maakte wilde bewegingen.

"Wat zeg je?" vroeg Sharon. "Wil je iets langzamer praten? Ik begrijp je niet," zei ze steeds weer, terwijl dat meisje steeds feller tekeerging.

Hun moeder stond als elke middag met haar auto bij het schoolplein te wachten. Onderweg naar huis gebaarde Sharon wild dat ze het meisje haatte en dat ze nooit meer naar die rotschool ging. Dat meisje had haar een klap gegeven.

Thuis was Hetty met haar aan tafel gaan zitten. Ze gaf haar thee en een koekje. Ze las de treurnis en de boosheid op het gezicht van haar dochter. Morgen zou ze met haar meegaan en het met de leraar bespreken. Die moest ervoor zorgen dat Sharon met een veilig gevoel naar school kon. Dat andere kinderen haar niet kleineerden.
"Geen zorgen meenemen naar bed," gebaarde ze.

De volgende dag vertelde de leraar dat het meisje dacht dat Sharon kwaad over haar sprak. Ze hadden vrede gesloten. Maar Sharons argwaan was geboren. Als kinderen haar kant opkeken dacht ze dat ze het over haar hadden.

Sharon denkt met weinig vreugde terug aan haar middelbare school. Dat terwijl je als tiener de leukste tijd van je leven kunt hebben. Als ze dove tieners ziet, voelt ze medelijden. Ze hoopt dat ze niet zo eenzaam zijn als zij dat was. Dat ze een tolk mee kunnen nemen, zodat ze met de andere kinderen kunnen praten. Dat de leraar hun niet apart zal zetten.

"Laat ze gewoon meedoen met de andere kinderen. Laat ze hetzelfde zijn en zelf hun weg vinden."

Moeder Hetty voedde haar dochters tweetalig op om ze zich thuis te laten voelen in de horende en de niet-horende wereld Beeld Renate Beense

Dove mensen leren al vroeg om nederig te zijn. "O, zitten jullie gezellig te praten met een groepje? Ga maar verder. Ik vermaak mezelf wel."

Ik snap het niet
Op de hogeschool hadden Sharon en Samantha een tolk bij zich. Ze waren gewend geraakt om alles alleen te doen. Samantha had het gevoel dat haar klasgenoten haar ontliepen. Ze namen niet de moeite te communiceren. Niet via haar tolk, die naast haar zat. Ze konden appen, chatten, mailen, maar ze deden het niet. Misschien dat ze dachten: 'Die stem van haar. Ik snap het niet.'

Volgens Sharon was het vooral onwetendheid.

Voor haar stage had Samantha tientallen brieven geschreven. Soms mocht ze op gesprek komen, maar nergens werd ze aangenomen.

"Je past niet binnen het profiel," werd er gezegd. Of: "Je hebt niet genoeg ervaring."
Natuurlijk niet, als niemand haar de kans gunde om het te proberen.

"Is het omdat ik doof ben?" vroeg ze haar moeder. "Ze moeten niet kijken naar mijn gehoor, maar naar wat ik kan. Naar mijn ideeën."

"Het hoeft niets met je doofheid te maken te hebben," zei Hetty. "Er zitten ook horende jongeren thuis, omdat ze nergens worden aangenomen."

Daarna zei Hetty wat ze altijd tegen haar dochters zei. Dat ze niet moesten opgeven. Opstaan en verdergaan. Ze moesten voor zichzelf blijven opkomen. Ze waren slim.

Ze wist zeker dat er ergens een plek voor hen was. Meedoen met de horenden
Sharon weet het nog precies, haar eerste baantje bij de Albert Heijn. Ze zat op haar hurken vakken te vullen. Toen ze opkeek ging een vrouw met een boosaardige gezichtsuitdrukking tegen haar tekeer.

"Ben je doof of zo?"

"Ja."

De vrouw dacht dat Sharon haar in de maling nam en stapte op hoge poten naar de manager.

Zulke ervaringen hebben de zussen sterker gemaakt. Afwijzingen raken Samantha meer dan Sharon. Die kan het van zich af laten glijden. Samantha kan haar eigen stem niet goed horen en daarom minder goed praten. Dat maakt haar onzeker.

Dove jongeren moeten vroeg meedoen in de horende wereld, vinden ze. Werken, naar school. Gewoon beginnen. De tegenslagen komen snel, maar die heb je dan alvast gehad.

Moeder en dochters hebben samen een Whats­Appgroep. Daarin delen ze ook de vervelende ervaringen met de horende wereld. Soms wordt er flink op gevloekt. Daarna beuren ze elkaar op. Opstaan en verdergaan.

Suits
Sharon wil zich niet beperken tot de kleine dovenwereld. Ze voelt zich erin thuis, de mensen zijn vriendelijk voor elkaar, maar het is soms net een dorp met veel geroddel. De horende wereld is snel en dynamisch. Er is veel nieuws. Ze is 23 en wil meedoen. Op school, met werk, in de liefde.

Een paar maanden geleden heeft ze een Tinderaccount aangemaakt.

'Gebarentaal leren?' zette ze onder haar foto.

Ze had weinig matches. De meeste mensen leken op zoek naar iets anders dan zij. Eigenlijk wilde ze ermee ophouden toen dat berichtje kwam.

'Werk je met dove mensen of ben je het zelf?' appte een jongen, Mark heette hij.
Haar tekst intrigeerde hem. Net als het citaat wat Sharon erbij had gezet. 'Everybody can do my job, but nobody can be me.' Uit Suits. Dat keek hij ook!

Ze appte dat ze slechthorend was. Doof klinkt zo definitief. Mensen denken al gauw dat je niet kunt praten en niet helemaal bij de tijd bent. Bij slechthorend denken ze, 'Oké, dan moet ik gewoon wat harder praten'.

Mark was niet afgehaakt vanwege haar gehoor. Na een tijdje heen en weer berichten hadden ze afgesproken in café Anne & Max aan de Amstelveenseweg. Sharon wilde een vertrouwde omgeving, want soms waren mannen niet de persoon die ze aangaven te zijn.

Mark was verlegen en keek steeds naar zijn voeten. Ze vroeg hem op te kijken, want anders kon ze zijn lippen niet lezen en wist ze niet wat hij vertelde.

Hij sprak langzamer om Sharon de tijd te geven de bewegingen van zijn mond te ontcijferen. Als ze even niet uit een zin kwam, vulde Mark het aan. Hij vroeg of het haar misschien stoorde, maar ze vond het juist fijn, zei ze.

Na hun afscheid was haar een angstig gevoel bekropen. Dat ze hem veel te vaak had gevraagd zijn woorden te herhalen. Dat was hem vast tegengevallen. Nu had ze hun date verprutst. Het oude gevoel was boven gekomen. Dat ze door haar doofheid nooit mee zou kunnen doen. Zeker niet in de liefde. Kan ik u helpen?

Een half jaar geleden had Sharon via een e-mail gesolliciteerd bij café Anne & Max.
"Kunnen we even bellen?" vroeg manager Galtjo.

Liever via de app, had ze gereageerd.

Bij het gesprek had ze een tolk meegenomen, om zeker te weten dat haar niets zou ontgaan. Galtjo vond het ongemakkelijk om tegen een derde persoon te moeten praten. Ze mocht proefdraaien, maar zonder tolk.

Het ging goed. Het mooie van haar baas is dat hij haar gebrek niet als een handicap benadert. "Sharon kan niet zo goed horen, maar heel goed liplezen," zegt hij tegen het nieuwe personeel.

Sommige dingen blijven lastig. Als ze in haar eentje staat en de koffiemachine niet werkt, kan ze de monteur niet bellen. Haar stem is niet sterk genoeg om door een telefoon te praten. Zelf hoort ze wel iets, maar verstaan doet ze het niet.

Als er veel herrie is, kan ze haar eigen stem niet horen en weet ze niet hoe hard ze moet praten. Ze is bang dat ze "KAN IK U HELPEN?" tegen een klant schreeuwt.
Soms kijkt iemand haar aan de bar aan alsof ze achterlijk is. Heeft ze iets gemist terwijl ze een espresso aan het maken was?

"Sorry, ik ben doof." zegt ze dan. Eigenlijk wil ze dat niet, zich excuseren omdat ze doof is. Het is niet een fout van haar.

Ze is kritischer op reacties van horende mensen, die er van alles uitfloepen, zonder dat ze zich afvragen wat het met je zal doen. Mensen die haar vragen of ze mag autorijden.

"Hoe doe je dat dan?"

'Alsjeblieft zeg,' denkt ze. 'Ik kan gewoon lopen, bewegen. Ik ben net als jullie.'

Samantha (27) wordt misschien wel de eerste dove professionele bartender van het land Beeld Renate Beense

Vorige zomer was ze met een dove vriendin naar Griekenland geweest. Voor de mensen daar was ze geen dove, maar iemand die hun taal niet sprak. Net als de andere toeristen. Op de terugvlucht had de stewardess doorgegeven dat ze twee dove vrouwen aan boord hadden.

Op Schiphol hield een stewardess een bord met haar naam omhoog. Verderop stond een golfkar, waarmee ze hen naar de bagageband bracht. Sharon en haar dove vriendin hadden het wat opgelaten geaccepteerd.

Dat geeft wel zo'n beetje weer hoe mensen over doven denken, vindt ze.
In Anne & Max lost alles zich vanzelf op. Als Sharon ver van collega's vandaan staat, kunnen ze op de grond stampen. De trillingen voelt ze in haar voeten en dan zal ze opkijken. Ze houdt er niet van als mensen een papierpropje naar haar gooien om de aandacht te trekken.

Het is fijn om als gelijke te worden geaccepteerd. Ze is net als haar collega's, een jonge vrouw met ambities. Naast haar werk in het café organiseert ze evenementen voor doven. Dat wil ze ook in de horende wereld gaan doen.

Prikvinger
Drie maanden geleden is Samantha er in de keuken komen werken. Het voordeel van de zussen is dat ze met volle aandacht aan de koffie of maaltijden kunnen werken, ook als het een hels kabaal is.

Het is hard werken in de keuken, gebaart Samantha. Op drukke dagen staan ze er met zijn vieren. Veel doen ze wijzend. Doe jij die bon en ik die? Let je op de oven? Ik kan het piepje niet horen. Als ze met de rug naar collega's staat, kunnen ze een kanon afschieten zonder dat ze iets meekrijgt.

Ze hebben afgesproken dat ze haar even aantikken. Soms schrikt ze van een felle tik op haar schouder. Eentje die voelt als: 'Hallo, let je even op!' Of een prikvinger, waarbij de nagel door de stof in haar huid boort. Alsof iemand geïrriteerd is. Dat is heel vervelend en dat zegt ze dan ook.

Samantha moet op veel dingen letten. Gebaart er iemand? Wie praat er? Horende mensen zijn heel snel met hun stem en praten door elkaar heen. Dan schieten haar ogen langs de gezichten, in een uiterste poging het gesprek te volgen.


Toch werken Samantha en Sharon graag in de horende wereld. Je hebt er lef voor nodig, maar er is veel energie. Er gebeurt zoveel meer. Mensen zijn directer.
"Waarom ben je te laat?"

In de dovenwereld draaien ze eromheen, tot ze aan het eind van de dag bekennen dat je wel wat aan de late kant was.

Zomervakantie in de auto
De avond na hun date had Mark een app gestuurd. Dat hij het heel fijn had gevonden. Hij vroeg Sharon wanneer ze weer vrij was.

In de afgelopen maand hebben ze elkaar veel gezien. Als ze Mark aankijkt en hij niet te snel praat, begrijpt ze alles wat hij zegt. Het is fijn om een geliefde te hebben in de horende wereld. Het geeft haar het gevoel dat ze in beide werelden meedoet.

Laatst, met haar in de auto naar zijn ouders, was het stil geweest. Dat was een beetje een vreemde ervaring voor Mark, omdat het juist zo'n geschikte plek is om te praten. Achter het stuur kon hij haar niet aankijken en kon ze hem niet begrijpen.

Toen ze jong waren had Sharons moeder twee spiegels in de auto gehangen. Een voor het verkeer en een voor het lezen van lippen. Misschien zal Mark dat ook doen, voor als ze met de zomervakantie naar het buitenland rijden.

Mark had zijn ouders op Sharons hoorprobleem voorbereid. Dat ze rustig moesten praten en haar moesten aankijken als ze iets zeiden. Dat hadden ze geprobeerd, maar als je het niet gewend bent en met drie horenden in een ruimte bent, vergeet je het nog weleens.

Laatst was hij mee geweest naar een discussieavond voor doven die Sharon had georganiseerd. Stond hij in een doodstille ruimte met vijftig druk gebarende mensen. De mensen begroetten elkaar hartelijk, veel omhelzingen. Als iemand het woord wilde, zette hij zijn gespreide handen op het hoofd, als een hertengewei. Applaus werd uitgebeeld via vijftig geheven wapperende handen.

Doodstil
Mark had zich in de omgekeerde wereld gewaand. Nu begreep hij hoe doven zich in zijn wereld vaak voelden.

Hij is gebarentaal aan het leren. 'Ik hou van jou' kan hij al. Je strijkt over je hart en wijst met je vlakke hand haar richting uit.

Vorige week sliep hij voor het eerst bij Sharon, in Nieuw-West. Hij was wakker geworden van de toeristen op straat, de taxi's die af en aan reden voor het hotel verderop en het gesnurk van de hond naast het bed.

"Wat is het hier een ontzettende herrie."

Als Sharon haar gehoorapparaat uitdoet is het doodstil.

Met dat gehoorapparaat kan ze geluiden opvangen. Ze is het beste in hoge tonen. Een ambulance, een vliegtuig. Muziekklanken kan ze horen, maar de afzonderlijke instrumenten niet.

'Zussentaal', noemen Samantha en Sharon het als ze samen praten. Beeld Renate Beense

Laatst in de tram toen ze door het gangpad naar achteren liep, zag ze dat iedereen haar aankeek. Even dacht ze dat er iets vreemds aan haar was. Zat er iets op haar gezicht? Tot ze omkeek en de boze conducteur zag. Die riep dat ze wel moest inchecken!

Dat zijn gekke momenten. Mensen gaan van alles van je denken.

Sharon zou graag eens horen hoe de nacht klinkt en dan met onweer erbij. Of het geluid van regen die in de gracht druppelt.

Professioneel bartender
Omdat Sharon en Samantha het gehoor als zintuig missen zijn ze gevoeliger voor lichaamstaal. Een slecht humeur is snel gesignaleerd. Ze letten erg op gezichtsuitdrukkingen. Hoe de wenkbrauwen staan. De mondhoeken en de wangen. Trekt iemand die naar achteren, dan vindt hij iets vies of onaangenaam.

Omdat ze informatie overal vandaan moeten halen, zijn ze goed in het overdragen van kennis. Laatst moest Sharon haar nieuwe collega's leren hoe ze figuren konden maken met het opgeklopte schuim. Achter haar stond de tolk haar woorden en gebaren uit te leggen.

Binnen twee uur konden ze allemaal de mooiste schuimfiguren maken, tot verrassing van haar baas. Zelf had hij er veel langer over gedaan.
Samantha wil zichzelf blijven ontwikkelen. Niemand had gedacht dat een doof meisje in vier jaar de hbo-studie Multimedia Design kon halen.

Vroeger was ze op zoek geweest naar een dove die het had gemaakt in de horende wereld. Iemand waar ze zich mee kon vereenzelvigen. Ze heeft zich opgegeven voor een opleiding cocktails mixen bij de beste bartender van de wereld, Tess Posthumus.

Cocktail met chocolade
Bij haar sollicitatie vertelde ze via haar tolk dat smaken intense emoties bij haar oproepen, zoals horenden dat hebben met muziek. Een cocktail met chocolade roept dierbare jeugdherinneringen op. Munt doet haar verlangen om te chillen.

Samantha's doofheid was geen probleem, zei Tess. Het maakte haar juist bijzonder. Ze is met de opleiding begonnen. Als ze slaagt, is ze de eerste dove professionele bartender van Nederland.

Ze wil ook graag moeder worden. Haar doofheid is aangeboren, maar haar man werd slechthorend door een infectie. De kans op dove kinderen is fiftyfifty. Als ze kunnen horen zal het leven een stuk makkelijker voor ze zijn. Mochten ze doof zijn, dan weet Samantha wel hoe ze van hen gelukkige kinderen kan maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden