PlusInterview

'Als geluk een gewoonte is, dan is het geen geluk meer'

In Geluk!? maakt Herman Pleij zich druk over de suggestie dat we geluk kunnen aanleren. 'Een ongelooflijke onbenulligheid.'

Herman Pleij: 'Als geluk een gewoonte is, dan is het geen geluk meer.'Beeld merlijn doomernik/hh

Hij werkt aan een boek over 'de rechtvaardiging van geluk en genot in de middeleeuwse literatuur en kunst', dat volgend jaar moet verschijnen. En nee, zegt emeritus hoogleraar middeleeuwse letterkunde Herman Pleij (74) lachend, dat wordt niet de titel, die moet catchyer.

Maar het was voor de Stichting voor de Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB), die jaarlijks een essay uitgeeft ter gelegenheid van de Maand van de Geschiedenis, reden om bij hem aan te kloppen met het thema 'geluk'.

"Vanuit de Middelnederlandse literatuur ben ik geboeid geraakt door de vraag waarom mensen zich zoveel ontzeggen of laten ontzeggen door de kerk. Veel dingen waarvan wij genieten, werden in de middeleeuwen verdoemd als middel van de duivel en dat leidde tot allerlei rigoureuze inperkingen. Zie de zeven hoofdzonden; luxuria, lust, genot, er stonden vreselijke straffen op. Mensen kregen een geweten opgelegd."

"Maar helemaal legden ze zich daar niet bij neer en literatuur en kunst waren daarbij een soort experimenteervelden, bijvoorbeeld op het gebied van liefde en erotiek."

"Ook de medische wetenschap ontwikkelde zich en begon vragen op te werpen als: waarom heeft God ons dan die organen geschonken? Dat hele veld, daar gaat het grote boek over. En met dit essay gooi ik alvast de boel open."

U neemt een blad als Happinez, onderdeel van de 'groeimarkt voor maakbaar geluk', flink op de hak.
"Ik ben er erg van geschrokken. Ik kende die wereld nauwelijks, ik ben het de geluksindustrie gaan noemen. Ja, het is een groeimarkt. Een ontzettend naïeve lancering van de gedachte dat we geluk in eigen hand hebben. In het 100ste nummer van Happinez stonden 100 tips om gelukkig te worden, van een ongelooflijke onbenulligheid."

"Alleen al de suggestie dat je geluk kunt aanleren - je bent dus een loser als je niet gelukkig bent. En het voorspelde resultaat: dan zou geluk vanzelf een gewoonte worden. Dat is het meest stompzinnige wat ik ooit heb gehoord. Als geluk een gewoonte is, dan is het geen geluk meer."

"Geluk is iets exceptioneels en in hoeverre dat maakbaar is: níet - in mijn optiek. Maar uiteindelijk is het ook een terminologisch probleem: wat verstaan we onder geluk? Die industrie gaat niet zozeer om geluk maar om welzijn, welbevinden."

De term geluk is gedevalueerd, schrijft u.
"Het is een containerbegrip geworden. Mazzel valt er ook onder en dat is ook geen geluk, dat gaat terug op fortuna, het lot. Ja, het is een devaluatie, een vulgarisatie. Ik zeg: laten we geluk weer wat exclusiever maken. Het is heel privé en intiem."

"Het is iets wat je overvalt, iets wat je niet kunt dirigeren of regisseren. Alles klopt, even. Er zijn geen vragen, je bent op je plaats en het overkomt je. En je weet dat het vluchtig is. Daar komt geen 'geluksambtenaar' aan te pas, zoals ze die in sommige gemeenten hebben."

Door de staat opgelegd geluk, u noemt de voorbeelden uit de geschiedenis, leidt tot verschrikkelijke dictaturen.
"Tot akelige dingen en het mislukt altijd faliekant. Dat geldt voor de grote ideologieën, zoals de socialistische heilstaat, de communistische heilstaat. Maar ook op kleinere schaal, met geluksbewegingen als bijvoorbeeld Walden van Frederik van Eeden. In alle eeuwen kun je ze aanwijzen."

En u trekt de lijn door naar de actualiteit, naar Trump en de brexit.
"Dat is een ander punt als je het hebt over geluk: die nostalgietrip, dat nieuwe nationalisme. Er wordt uitgegaan van de restaureerbaarheid van geluk, uitgaande van het feit dat we eerder dus gelukkig waren, ergens in de jaren vijftig. Hier is het niet alleen Wilders, Buma doet het ook. En Terlouw, met dat touwtje uit de brievenbus."

"Al zei hij het met de beste bedoelingen, hij ging wel met een stroom mee die absoluut tot akelig racisme leidt: vroeger, toen we nog onder elkaar waren, waren we gelukkiger."

"Bij de brexit was het: terug naar 'good old England'. Trump wil 'America' teruggeven aan de 'Americans' en daar bedoelt hij niet de Indianen mee. En nu de Duitsers met hun AfD: 'Wir möchten Deutsch-land wieder verdeutschen'.

Dat maakt die zucht naar geluk dus ook gevaarlijk.
"Er wordt nu gesuggereerd dat allerlei invloeden van buiten ons geluk hebben ontregeld. Trots zijn op je eigen land, dat kan best; als je naar voetballen zit te kijken - nou ja, dat is ons nu ontvallen - of je ziet Tom Dumoulin winnen. Maar als je politiek gaat vestigen op trots en dat gaat benoemen is het gevaarlijk, dan horen er ineens een heleboel niet meer bij en wordt het buitensluiting. Dat is iets wat in de wereld toeneemt. Terwijl Nederland juist zo welvarend is geworden door het internationalisme."

En die Nederlandse koopmansgeest die ons groot heeft gemaakt, heeft zich nu op het geluk gestort.
"Ja, dat vond ik treffend. En een blad als Happinez is daar een exponent van; een onuitwarbare kluwen van plaatjes, praatjes en reclame. Het stort over ons uit dat 'de cijfers' bewijzen dat 50 procent van ons geluk wordt bepaald door hoe we in het leven staan. En hier heeft u het gereedschap: masterclasses, cursussen, tips, de hele rits van yoga tot oosterse wijsheid."

"Ik zeg er heel venijnig bij: uit die landen waar je als vrouw niet alleen over straat kunt lopen en wordt verkracht, gestenigd of opgehangen. Ik vind het doodeng, het reduceert mensen tot simpele creaturen die makkelijk te bespelen zijn en het stigmatiseert mensen met problemen van diverse aard. Het essay was niet bedoeld als polemiek, maar een enkele sneer staat er wel in. Ik kon me niet inhouden."

Herman Pleij, Geluk!? Van hemelse gave tot hebbeding, CPNB, www.maandvandegeschiedenis.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden