Plus

Als door een wonder is deze polder in Noord nooit bebouwd

Amsterdam is gesmeed uit talloze polders, elk met een eigen verhaal en bijzonderheden. Vandaag: een unieke polder als monument.

De Winkebreekpolder is een magneet voor zeldzame weidevogels: hier broeden kieviten, tureluurs, grutto's en grauwe ganzen.Beeld Maarten Boswijk

Wie vanaf de NDSM-werf tussen twee nieuwbouwwijken door de Landsmeerderdijk opfietst zal merken dat zijn blik als vanzelf naar het acht meter lager gelegen open grasland glijdt.

Het contrast met de hoog en droog liggende woonboten rondom de Wilmkebreekpolder is ook wel groot. De stad is nooit ver weg - hier de flats van de Molenwijk, daar de A10. En toch zien we niets dan polder. Zelfs de horizon lijkt hier vier meter onder NAP te liggen.

De door Amsterdam opgeslokte polder is een magneet voor zeldzame weidevogels. Hier broeden kieviten, tureluurs, grutto's en grauwe ganzen. En geef ze eens ongelijk. "We vermoeden dat het hier vrij gunstig afsteekt bij Waterland," zegt Tom Jongeling van de Vereniging tot behoud van de Wilmkebreekpolder.

Nooit bebouwd
Aan de overkant van de A10 ligt het weiland er ook mooi groen bij, maar onder het grasoppervlak staat in landelijk Noord veel in het teken van de grootschalige landbouw. Het grondwater wordt lekker laag gehouden zodat koeien en landbouwmachines er niet wegzakken.

Nu wordt ook de Wilmkebreekpolder als weide gebruikt, sterker nog, dit is het laatste lapje grond binnen de A10 waar wordt geboerd. Maar: alleen buiten het broedseizoen. Verder heeft de natuur hier het rijk alleen.

Als door een wonder is deze polder nooit bebouwd. In de jaren zestig werd het nog bijna een baggeropslag voor de aanleg van de Coentunnel. Alleen een klein puntje werd al in 1883 afgesnoept door de Koninklijke Marine voor buskruitopslag.

Daarvoor in de plaats kwam later machinefabriek Kiekens en nu worden op dat terrein woningen gebouwd, nauwelijks hinderlijk. De rest van de polder geeft je nog steeds het gevoel dat de tijd heeft stilgestaan.

De Wilmkebreekpolder lag te laag en was te drassig en te ver uitgesleten door de overstromingen waar de polder ook zijn naam aan heeft te danken. "Als bouwgrond was dit minder geschikt dan andere delen van Noord," vermoedt Jongeling.

Schade door overstromingen
De naam zegt het al, er is hier een dijkdoorbraak geweest, een breek, zoals op meer plekken rond de stad - van het Nieuwe Diep bij het Flevopark tot de Groote Braak bij Halfweg. We zouden het bijna vergeten, maar aan de andere kant van de Landsmeerderdijk lag tot 1872 het IJ.

Even verderop liggen nog de Kadoelerbreek en de Buiksloterbreek, ook weer als gevolg van overstromingen die zo veel waterschade veroorzaakten dat onze voorouders het maar zo hebben gelaten.

Beeld Laura van der Bijl

In 1406 brak de Waterlandse Zeedijk door na een stormvloed. Op gezag van graaf Willem VI, liefkozend Wilmke genoemd, werd landinwaarts met veel pijn en moeite een nieuwe dijk opgeworpen, waar nu de Landsmeerderdijk ligt.

De oude dijk was weggeslagen, zodat een heel stuk land werd prijsgegeven aan het IJ, ongeveer waar nu Tuindorp Oostzaan ligt.

Mooiste relict van en doorbraak
Ook de nieuwe dijk bood geen volledige zekerheid. Met enige regelmaat volgden nieuwe overstromingen, zoals in 1512 en 1518 toen de Wilmkebreek ontstond. De weinige bewoners in dit onherbergzame gebied verzaakten hun verplichtingen om de dijk te onderhouden.

Landeigenaren konden zich bevrijden van de drukkende waterschapslasten door de boel de boel te laten. Ze konden simpelweg een spa in de grond steken en vertrekken, dan waren ze overal vanaf. Niet voor niets werd het 'recht van spasteken' in 1581 beknot door een verordening van stadhouder Willem van Oranje.

Wilmkebreekpolder

- 4,80 m

In 1633 werd de Wilmkebreek drooggelegd, maar wat blijft is de herinnering aan de overstromingen. Daarmee is de polder ook een monument voor de dreiging van het water en de collectieve afspraken om de dijken sterk te houden.

De vorig jaar overleden Gerard van de Ven, hoogleraar waterstaatsgeschiedenis aan de UvA, noemde de Wilmkebreekpolder 'het mooiste relict van een dijkdoorbraak'.

Nog in 1916 stond de polder onder water bij de grote overstroming van Waterland. In 1960 kwam de polder aan de andere kant van de dijk aan de beurt, toen Tuindorp Oostzaan blank kwam te staan. "Het doet ons beseffen hoe groot de dreiging van het water vroeger is geweest," zegt Jongeling, "waarom de dijken er liggen."

Zomerserie. De stad is meer polder dan ze lijkt, al geven namen als Watergraafsmeer een hint.

Lees ook:
Deel 1: Sint Bernarduspolder in Noord: de kleinste van heel Nederland
Deel 2: Het middeleeuwse slotenpatroon tekent Amsterdam
Deel 3: Als in de oude binnenstad iets verzakt, zijn de kosten des te hoger

Niet voorbereid op een watersnood

In de vroege ochtend van 14 januari 1960 loopt Tuindorp Oostzaan onder water. Zonder dat dit midden in de winternacht meteen in de gaten loopt, breekt de dijk door van de Noorder IJpolder, ongeveer daar waar nu de Noorder IJplas ligt. Rond een uur of acht stroomt het water ook de woningen binnen die hier sinds 1921 zijn gebouwd. De vroegste vogels hadden de overstroming nog niet eens opgemerkt.

Dan gaat het snel: alle 11.000 polderbewoners worden geëvacueerd om pas vijftien dagen later terug te keren. Een weduwe van 89 overlijdt, naar later blijkt door een hartverlamming.

Op 29 januari kan de grote schoonmaak beginnen. De huizen liggen vol modder, het stinkt en veel huisraad is bedorven. Tweehonderd militairen voeren de rommel af met 25 grote vrachtwagens, schrijft Jan de Roos in het in 2011 verschenen boek De vergeten watersnood.

De bewoners konden schoonmaakmiddelen ophalen. De gemeente had, onder veel meer, voorzien in 2150 emmers, 2100 vuilnisemmers, 12.000 viscosesponzen, 700 schoppen en 1000 harde boenders.

De overstroming had de aandacht gevestigd op de staat van de dijken. Na de watersnoodramp van 1953 was alle aandacht uitgegaan naar andere regio's. 'Het is wel vreemd, maar niemand in Amsterdam heeft zich ooit gerealiseerd, dat wij weleens een dijkbreuk zouden kunnen hebben en niemand was er dan ook op geprepareerd,' schreef burgemeester Gijs van Hall later dat jaar in een brief aan een journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden