Plus

'Als de rechter beslist in klimaatzaak tegen Shell, kan het al te laat zijn'

Shell aanklagen? Dat kan ook averechts uitpakken, zegt UvA-hoogleraar Jaap Spier. Met collega-juristen kwam hij tot dertig klimaatprincipes om te bepalen of fossiele bedrijven hun boekje te buiten gaan.

Een pinguïnkolonie op Halifax Island in Namibië, 2017. De zwart-witfoto is van deze plek rond 1900. Beeld Thomas P. Peschak

Mogen bedrijven nieuwe oliebronnen aanboren? Vallen kolencentrales nog te rechtvaardigen in dit stadium van de opwarming van de aarde? Het zijn ongemakkelijke vragen nu de klimaatverandering voortschrijdt.

Een internationaal gezelschap van vooraanstaande juristen zocht de antwoorden in bestaande wetten en mensenrechten. En dan blijkt: bedrijven zijn nu al verplicht hun broeikasgassen binnen de perken te houden.

Tot die conclusie komen 70 juristen in de Principles on Climate Obligations of Enterprises, die ze dit voorjaar presenteerden aan de Universiteit van Amsterdam. Uit dertig klimaatprincipes volgt dat bedrijven en hun investeerders verantwoordelijkheid dragen om hun bijdrage aan klimaatverandering te voorkomen.

Bindend zijn de 'principles' niet, zegt Jaap Spier. De oud-advocaat-generaal bij de Hoge Raad en buitengewoon hoogleraar aan de UvA is de drijvende kracht achter de klimaatprincipes.

"Het is een kwestie van interpretatie. Niet voor ieder principe is de juridische basis even sterk. Van sommige weten we niet eens of ze nu volgen uit bestaand recht. We denken wel dat het recht die kant op zal gaan."

"Het klimaat­akkoord van Parijs zegt: we willen de opwarming onder de twee graden houden. Maar nog niemand heeft bedacht wat dit betekent voor bedrijven en hun uitstoot van broeikasgassen. Dat gat hebben wij willen vullen."

Zo moeten bedrijven afzien van activiteiten die 'excessieve' uitstoot veroorzaken. Ook moeten ze hun broeikasgassen jaarlijks terugdringen in dezelfde mate als de landen waarin zij gevestigd zijn.

Over de verplichtingen per land hebben de juristen rond Spier hun gedachten al eerder laten gaan, geformuleerd in de klimaatprincipes voor landen, de Oslo Principles.

"Wij denken dat bedrijven zich best aan de regels willen houden, als ze maar precies weten wat ze moeten doen. Dat doen ze op andere terreinen ook," zegt Spier. "Maar nu is het vaag. Dan zegt men: doe het voor de toekomstige generaties! Dat vind ik ook. Maar kun je even duidelijk maken wat dat betekent?"

Al anderhalf jaar is Spier meer dan voltijds bezig met het juridische denkwerk. Dat dit geen studeerkamerexercitie is, blijkt wel uit de rechtszaken en schadeclaims die energiebedrijven voor hun kiezen krijgen.

Milieudefensie komt met een klimaatzaak tegen Shell. New York en San Francisco willen de schade door de stijgende zeespiegel verhalen op 'Big Oil'. De Duitse energiereus RWE is aangeklaagd door een Peruaanse boer, omdat smeltend gletsjerijs zijn dorp bedreigt.

De verantwoordelijkheid van investeerders is dan weer actueel vanwege de kritische Shellaandeelhouders van Follow­This. Op de aandeelhoudersvergadering van aanstaande dinsdag zullen zij opnieuw een resolutie in stemming brengen om het olieconcern in het reine te brengen met het klimaatakkoord van Parijs.

U bent niet voor schadevergoedingen?
"Binnen onze groep lopen de meningen uiteen. Schadevergoeding eisen is niet kansloos, maar de ontwrichtende werking voor de economie is groot. Laten we in godsnaam inzetten op preventie."

"Procedures duren lang, uitspraken komen pas over vijftien, twintig jaar. Pas dan wordt vastgesteld of aansprakelijkheid bestaat voor de schade door de opwarming van de aarde, omdat er te weinig tegen is gedaan. Je kunt het juridisch heus onderbouwen, als je wilt. Maar dan is het kwaad al geschied."

Oliemaatschappijen zeggen: de wereld wil nog heel lang fossiele brandstoffen afnemen.
"In onze principes staat: je mag geen producten op de markt brengen die excessief broeikasgassen uitstoten. Dat geldt nu voor kolen, het duurt niet lang meer of het geldt voor olie. En op enig moment geldt het ook voor gas. Bij olie sta ik open voor de gedachte dat het binnenkort afgelopen moet zijn."

UvA-hoogleraar Jaap Spier (1950) bestudeert de juridische en morele verplichtingen rond mondiale thema's als klimaatverandering en plasticsoep. Beeld -

"Dat vindt Shell trouwens ook, geloof ik. Gas is, als je lekkages buiten beschouwing laat, beter dan olie. Maar als de wereld niet overschakelt op duurzame energie, is het dan reëel om tegen Shell te zeggen: wij hebben het nodig, maar u mag het niet meer leveren?"

Dus Shell mag nú nog olie en gas op de markt brengen?
"Ik denk dat dat waar is."

Milieudefensie eist dat Shell in 2050 geen broeikasgassen meer uitstoot en meer geld steekt in nieuwe energiebronnen.
"Daar ben ik het wel mee eens. Of het nu in 2030 is of in 2040, de overgang op duurzame energie zal opeens snel gaan en dat brengt grote risico's voor beleggers met zich mee. Fossiele investeringen zullen ineens goeddeels waardeloos zijn, stranded assets."

"Zoals ik al zei: ik ben tegen aansprakelijkheid, maar ik ben bang dat er rechters zullen zijn, als eerste buiten Europa, die schadevergoedingen toewijzen. Dan is het zo afgelopen met de olie-industrie. Dus ik zou investeringen in fossiele brandstoffen maar achterwege laten. Niet uit juridische overwegingen, maar uit economische."

FollowThis wil Shell bijsturen om het bedrijf in harmonie te brengen met 'Parijs'.
"Dat gaat een heel eind dezelfde richting op als onze principes. Aandeelhouders kunnen die gebruiken om bedrijven in beweging te brengen. Maar wat het precies betekent voor de beleggingsstrategie van pensioenfondsen in 'Big Oil', dat zeggen ze niet. Dat is niet alleen een juridische, maar ook een economische vraag."

Kunnen milieuorganisaties de klimaatprincipes aangrijpen om naar de rechter te stappen als bedrijven jullie 'principles' niet naleven?
"Wij denken dat rechters ongeveer hier op uit zullen komen. Dan kun je daar dus een rechtszaak op bouwen. Er zijn bedrijven die genoeg doen, maar de meeste doen veel te weinig."

Milieudefensie kan erop voortborduren?
"Voor zover ik kan overzien, verwijzen ze er niet naar. Ik heb echt bewondering voor wat ze doen. Zij zijn moediger, maar misschien ook een beetje overmoedig."

Waarom?
"Ze houden Shell verantwoordelijk voor zijn eigen emissies én die van alle producten. Dat vinden wij niet. De emissies van olie en gas moet je toerekenen aan degene die ze verstookt. En dat is niet Shell. Die benadering geeft ook meer kans op succes. Als je bij de Shells van deze wereld geen gehoor vindt, kun je nog ergens anders terecht."

"Misschien lukt deze zaak tegen Shell. In zekere zin hoop ik dat. Maar het gaat niet lukken tegen Gazprom of Aramco, het staatsoliebedrijf van Saoedi-Arabië. De gedachte dat dit probleem moet worden opgelost door de olie-industrie is daarom best riskant."

U betwijfelt of de benadering van Milieu­defensie verstandig is?
"Niet omdat ik Shell wil verdedigen, maar omdat ik me afvraag of het niet averechts werkt. Veel mensen denken dat het hele probleem moet worden opgelost door de olie-industrie en dat wijzelf niets hoeven doen. Dat laatste is doodeng."

Maar dat zegt Milieudefensie toch niet, dat wij niets hoeven te doen?
"De gedachte dat 'Big Oil' de oorzaak is van het hele probleem, wint veld. Arnold Schwarzenegger, toch een Republikeinse oud-gouverneur, zei laatst: 'Big Oil is first degree murder.' Terwijl veel andere bedrijven ook te weinig doen."

"Er is bijna geen land dat genoeg doet. En laten we reëel zijn: wij doen zelf ook te weinig. Ik ben ook geen heilige. Ik heb geen auto en ik let op mijn stroomgebruik, maar ik vlieg te veel. Deels voor dit werk, maar ook voor vakanties."

Milieudefensie zegt: stop nu met investeringen in Shell voor het winnen van olie en gas.
"Is dat niet een kwestie voor beleggers? Als oliemaatschappijen een heleboel duurzame energie op de markt brengen, is de wereld er wat mee opgeschoten. Maar als Gazprom en andere bedrijven in dat gat springen om extra olie en gas te leveren, dan is dat nog maar de vraag. Daarmee vergeleken doet Shell het helemaal niet zo gek, hoor."

Hoe schat u de kansen van Milieudefensie?
"Om de genoemde redenen niet zo groot. Maar ik had de door Urgenda gewonnen klimaatzaak tegen de Nederlandse staat ook niet verwacht. Ik ben er heel blij mee en ik vind het een juist vonnis, maar ik had het niet verwacht."

"Ik had ook niet verwacht dat een Duitse rechter de zaak van de Peruaanse boer inhoudelijk zou behandelen. Misschien ben ik wel te conservatief en heeft Milieudefensie gewoon gelijk."

Met de uitspraak in de hand kunnen ze wellicht andere oliemaatschappijen aanspreken...
"Bij de Russische rechter tegen Gazprom? Tegen Saoedi-Arabië? Bij de Amerikaanse rechter tegen Exxon? Ik geloof er niks van."

Misschien is het de enige manier om grote klappen te maken tegen klimaatverandering.
"Als ze winnen is dat spectaculair. Ze krijgen veel publiciteit en het zal oliemaatschappijen aan het denken zetten. Dat zag je ook aan de zaak van Urgenda, al is het nog afwachten wat daarvan overblijft in het hoger beroep."

"Het brengt mensen tot de overtuiging dat we meer moeten gaan doen, dat is pure winst. Ik gun het ze van harte, maar het is spelen met vuur."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden