Vorige week verbrak de Amsterdamse Hermitage de banden met de grote broer in Sint-Petersburg.

PlusExclusief

Alles wat Russisch is, gaat in de ban – zelfs Tsjaikovski wordt gecanceld

Vorige week verbrak de Amsterdamse Hermitage de banden met de grote broer in Sint-Petersburg.Beeld ANP

Culturele instellingen en bedrijven, van de Hermitage tot Warner Bros., verbreken de banden met Rusland. Sancties zijn één ding, maar het uitsluiten van Russen bij de Nijmeegse vierdaagse en het afgelasten van een Tsjaikovskifestival zijn eerder uitwassen van de cancelcultuur dan politieke druk op Poetin.

Roelf Jan Duin en Lorianne van Gelder

The Batman komt niet uit in Rusland. Warner Bros. besloot de film voorlopig niet naar de Russische bioscoop te brengen. Zou Poetin dat erg vinden? En zal het nieuws van het afgelaste Tsjaikovski- en Stravinsky-festival in Haarlem het Kremlin hebben bereikt?

Vorige week verbrak de Amsterdamse Hermitage de banden met de grote broer in Sint-Petersburg. De bejubelde expositie Russische Avantgarde, Revolutie in de kunst, nota bene met een grote rol voor van oorsprong Oekraïense kunstenaars, wordt ingepakt en teruggestuurd. Een onontkoombaar besluit, vond burgemeester Femke Halsema. “Wij veroordelen niet het Russische volk, wij veroordelen ook niet de Russische cultuur,” zei ze op AT5. “Maar wat niet kan, is het hebben van financiële relaties met Rusland. Daar ontstond echt een acuut probleem voor de Hermitage.”

Dat de kunst- en cultuursector en masse zijn handen aftrekt van Rusland heeft vooral symbolische waarde. Vooropgesteld: het schrappen van films, concerten en exposities heeft niets te maken met de economische sancties. Die zijn genomen in EU-verband en zijn voornamelijk bedoeld om het regime van Vladimir Poetin en zijn machtige vrienden te raken. Sancties hebben naast een economisch doel echter ook een morele component: de internationale gemeenschap laat hiermee zien dat een land een ontoelaatbare grens heeft overschreden. En als bijkomstigheid kunnen de mensen in Oekraïne zich gesteund voelen door de boycots en de expliciete solidariteit met hun land.

Morele druk

Maar het komt niet vaak voor dat ook bedrijven, sportbonden en culturele instellingen een principiële lijn trekken. Volgens Heleen over de Linden van Rechta Advocaten, die promoveert op de effectiviteit van de sancties tegen Rusland na de annexatie van de Krim in 2014, is de morele druk vanuit de samenleving nu vele malen groter dan acht jaar geleden. Begrijpelijk, vindt ze, maar het doel van de sancties moet niet uit het oog verloren worden.

Want waar gaat het verbreken van de banden met een land over tot het cancellen van een volledige bevolkingsgroep? Dat de problematische relatie met Gazprom wordt herzien, spreekt voor zich, maar waarom zijn deelnemers uit Rusland dit jaar uitgesloten van de Vierdaagse in Nijmegen? Vorige week meldde Stichting !WOON dat een expat in Amsterdam van haar verhuurder een huuropzegging ontving omdat ze de Russische nationaliteit heeft.

“Het probleem met sancties is dat ze bedoeld zijn om de elite te raken, maar we weten dat vaak de gewone bevolking eronder lijdt,” zegt Bertjan Verbeek, hoogleraar internationale betrekkingen aan de Radboud Universiteit. “Dat gebeurt nu ook met de boycot van sporters en cultuur en het terugtrekken van bedrijven.”

Omdat zelfs sporters die zich tegen de oorlog hebben uitgesproken, zoals de Russische voetballer Fedor Smolov, op internationale sportevenementen niet meer welkom zijn, kan er een gevaarlijk bij-effect ontstaan. Verbeek: “Zij kunnen zich in de steek gelaten voelen. Misschien staan ze dan in het thuisland gelatener in de strijd. Ze zijn hoe dan ook al kwetsbaar omdat ze zich hebben uitgesproken.” Ook de verbindende rol die sport en cultuur kunnen hebben – denk aan het Songfestival – wordt resoluut tenietgedaan.

Tegelijkertijd zijn sport en politiek ook met elkaar verweven. De Olympische Spelen in 2014 Sotsji en het WK Voetbal van 2018 in Rusland waren voor Poetin belangrijke prestigeprojecten. Van een boycot was destijds nog geen sprake, terwijl Poetin ook toen al de nodige oorlogen had gevoerd, politieke tegenstanders uit de weg had laten ruimen en kritische journalisten de mond had gesnoerd. Was de reactie toen te mild, inmiddels schiet die volgens sommigen te ver door.

Brandmerken

Sjeng Scheijen, Ruslandkenner en gastcurator van de Hermitage Amsterdam, zag met lede ogen aan hoe het museum de banden met Sint-Petersburg verbrak. “Emoties lopen zo hoog op dat alles uit Rusland een symbool wordt van het kwaad. Rationeel gezien is er niets mis met deze uitingen: met de kunst is niet zo veel aan de hand. Maar de druk van politiek en maatschappij werd te groot.”

Een regelrechte schande vindt hij het dat het Tsjaikovskifestival werd afgelast en dat de Nijmeegse Vierdaagse mensen uit Rusland en Belarus uitsluit van deelname. “Om nu al die Russen te brandmerken, is gewoon schandalig en illegaal. En het cancellen van oude cultuur omdat er nu een misdadige oorlog wordt gevoerd door het land waar die componisten toevallig zijn geboren, slaat nergens op.”

Volgens hoogleraar Verbeek is het belangrijk voor ogen te blijven houden wat je wil bewerkstelligen met sancties en boycots. “Het gaat om het treffen van Rusland, van Poetin en de mensen om hem heen. Je hoopt dat die oligarchen zich gaan roeren en dat de steun voor de oorlog in Rusland afneemt. Maar vooralsnog zie je dat niet.”

Dat gewone Russen de dupe kunnen worden van de verontwaardiging en woede die de oorlog in Oekraïne ontketent, werd de afgelopen dagen zelfs in Nederland al zichtbaar. Een eigenaar van een Russische supermarkt in Hilversum werd telefonisch met de dood bedreigd, een Russische school in Nijmegen haalde zijn website offline na haatmail, een Russische winkelier in Dinxperlo klaagde in het AD dat hij nauwelijks klanten kreeg. Geen Oekraïner is ermee geholpen, Poetin en zijn entourage halen er de schouders over op.

Burgemeester Halsema hoopt dat de oorlog in Oekraïne niet tot spanning in de stad leidt. “Wij veroordelen heel scherp het optreden van de Russische staat en van Poetin in het bijzonder, maar we hebben geen conflict met Russen in Amsterdam. Die horen bij onze stad en die moeten zich ook beschermd weten. De stad laat zich in moeilijke tijden vaak van zijn beste kant zien. Ik hoop dat dat nu ook gebeurt.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden