Alles wat je moet weten voor het referendum over de wiv

Woensdag mogen we stemmen in een referendum over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv), maar slechts weinig Nederlanders weten écht waar die wet over gaat. Daarom: 20 vragen en antwoorden.

Beeld Anne Stooker

1
Op welke vraag mag ik antwoord geven bij het referendum?
Op het stemformulier staat de vraag: 'Bent u voor of tegen de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017?'

2
Wat doen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten?
De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) houden zaken in de gaten die 'de Nederlandse staat' kunnen schaden. Ze spioneren, volgen potentiële terroristen en proberen grootscheepse cyberaanvallen te voorkomen. De geheime diensten spelen geen politieagentje: ze mogen niemand arresteren en lossen geen moorden op. Wél spelen ze informatie door aan de politie, die vervolgens kan ingrijpen.

3
Waarom hebben de diensten een eigen wet nodig?
De geheime diensten mogen nu al heel veel. In hun onderzoeken kunnen ze, zonder dat we het weten, grote inbreuk maken op onze privacy door in onze telefoons, computers en 'echte levens' te wroeten. Daar zijn dus duidelijke regels voor nodig. De huidige wet stamt uit 2002.

4
Waarom een nieuwe wet?
Sinds 2002 is de terreurdreiging groter geworden en wordt Nederland overspoeld door cyberaanvallen. De geheime diensten klagen dat ze minder informatie boven water krijgen bij het afluisteren van telefoons. In 2002 bestond de smartphone nog maar net: sindsdien sturen we massaal berichten via apps als Whatsapp. In de nieuwe wet staat dat de diensten niet alleen telecommunicatie via de ether (de lucht) op grote schaal mogen aftappen, maar ook communicatie via de (glasvezel)kabel.

5
Gaat de overheid straks al mijn appjes en mails lezen?
Dat kan een ultieme consequentie zijn, stellen tegenstanders van de wet, die daarom over een 'aftapwet' of 'sleepwet' spreken. De diensten zouden het internetverkeer van een hele wijk kunnen 'binnenslepen' als ze denken dat daar ergens een jihadist woont. Ze trekken dan ook data van onschuldige burgers binnen. Doordat de regels te breed zijn geformuleerd dreigt een inbreuk op de privacy, vinden tegenstanders van de wet.

6
Is die angst terecht?
Dat is moeilijk te zeggen. Ja, de nieuwe wet maakt het mogelijk om gegevens van onschuldige mensen op grote schaal te tappen. Of dat in de praktijk veel gaat gebeuren, is de vraag. Daar komt bij dat het in eerste instantie om 'metadata' gaat: welk telefoonnummer of IP-adres (identificatienummer van een computer) had contact met welk ander nummer of IP-adres? Naar de inhoud van berichten kijken, mag alleen als er aanleiding voor is, en er is opnieuw toestemming voor nodig van een minister.

7
Wat zegt de AIVD er zelf over?
Grootschalig onderscheppen zal vooral gebeuren bij op het buitenland gerichte communicatie, aldus de dienst. Bijvoorbeeld om internetcommunicatie tussen een stad in Syrië en Nederland te onderscheppen, in een zoektocht naar jihadisten. De dienst verafschuwt het woord 'sleepnet' en zegt in Nederland efficiëntere middelen te hebben voor hij naar grootschalige interceptie grijpt. Verdachten zijn in Nederland beter in de gaten te houden met bijvoorbeeld een gerichte telefoon- of internettap.

8
Dat 'sleepnet', hoe werkt dat eigenlijk?
De geheime dienst onderzoekt welke data het wil hebben en via welke providers en kabels die data kunnen lopen. Daarna wordt een 'toegangspunt' gemaakt in de kabels en worden de data onderschept en opgeslagen. Door die techniek, de kosten én alle toestemmingen die nodig zijn, kan het maanden duren voordat het 'toegangspunt' iets oplevert, zegt de AIVD.

9
Wie moet toestemming geven?
De minister. Voor de AIVD is dat Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken), bij de MIVD Ank Bijleveld (Defensie). De minister moet op haar beurt groen licht krijgen van een nog op te richten toetsingscommissie. In die commissie zitten twee oud-rechters en een ICT-expert.

10
Hoe is het in het buitenland geregeld?
Andere Europese landen mogen al op grote schaal data tappen, maar enkele landen hebben specifiek in hun wet staan dat ze 'een inspanningsverplichting' hebben om de data van hun eigen burgers uit die bulk te halen. In de nieuwe Nederlandse wet is daar niet voor gekozen: hier vinden de diensten dat voor iedere burger, of die nou een Nederlander of buitenlander is, dezelfde regels moeten gelden.

11
Worden de geheime diensten succesvoller door deze wet?
Dat is niet te zeggen, want waar meet je succes aan af? Ook onder de oude wet hebben de diensten in Nederland terroristische aanslagen voorkomen. In Duitsland, Engeland, België en Frankrijk vonden juist wel aanslagen plaats. Wat het beste werkt, weten we niet.

12
Wat verandert nog meer door de nieuwe wet?
De AIVD mag straks niet-geanalyseerde gegevens (metadata dus), die ze uit een grote datatap hebben gekregen, delen met (bevriende) buitenlandse inlichtingendiensten. Nodig om terroristen en cyberspionnen ook internationaal te kunnen bestrijden, vindt de dienst. Daarmee geven we mogelijk informatie over onschuldige burgers weg, en we weten niet eens welke informatie dat precies is, waarschuwen critici. Denk aan een Turkse Nederlander die tegen president Erdogan is. Als het Turkse regime daar op basis van de AIVD-metadata achter komt, kan dat vervelende gevolgen hebben voor die Nederlander.

13
Mag de AIVD mij straks hacken?
Computers en telefoons hacken mag de dienst al, maar tot nu toe vooral bij personen die onderwerp zijn van onderzoek van de dienst: een mogelijke jihadist of iemand van wie ze denken dat hij voor een ander land spioneert.

Die mensen weten meestal zelf ook wel dat de geheime dienst hen in de gaten wil houden, dus beveiligen ze hun computers en telefoons steeds beter. Daarom staat in de nieuwe wet dat de AIVD ook via de computer van een derde persoon, die niets met het hele onderzoek te maken heeft, maar bijvoorbeeld toevallig dezelfde provider gebruikt, mag proberen de computer van de verdachte te hacken. Dat is behoorlijk ingrijpend voor iemands privacy. De dienst heeft er wel eerst de toestemming van de minister van Binnenlandse Zaken voor nodig.

14
Is de wet al ingevoerd?
Nee, de invoering van de wet is uitgesteld tot 1 mei. Na goedkeuring door de Tweede en Eerste Kamer kon de wet afgelopen januari al ingaan, maar volgens minister Ollongren was er meer tijd nodig om geschikte kandidaten te vinden voor de toetsingscommissie.

15
Wie heeft het referendum bedacht?
Wiskundestudent Tijn de Vos en vier medestudenten van de Universiteit van Amsterdam begonnen eind vorig jaar een actie om handtekeningen op te halen voor een referendum. Dankzij steun van tv-maker Arjen Lubach lukte het om de magische grens van 300.000 digitale steunbetuigingen te halen.

16
Waarom duurde het zo lang voordat deze wet onderwerp werd van debat?
De wet was niet sexy. Het tegenkamp heeft buiten Arjen Lubach geen duidelijk gezicht. Wat ook niet helpt, is dat het raadgevend referendum afgelopen maand is afgeschaft door de Tweede Kamer. Veel kiezers vragen zich dan ook af: wat heeft het voor zin om te stemmen?

17
Wat gebeurt er met de uitslag van het referendum?
Niets, als het aan CDA-fractievoorzitter Sybrand Buma ligt. Hij zei vorig jaar al dat het kabinet wat hem betreft de uitslag van dit referendum negeert. De nieuwe wet moet en zal er komen, vindt Buma. Minister Kajsa Ollongren, die erover gaat, zegt dat het kabinet de uitslag van het referendum 'zorgvuldig' in overweging zal nemen. Het referendum van woensdag is raadgevend: dat betekent dat het kabinet niet verplicht is er iets mee te doen.

18
Wat zeggen de peilingen?
In de peilingen wint het voor-kamp, althans tot nu toe. Volgens Maurice de Hond gaan kiezers van D66, 50Plus en lokale partijen het verschil maken. Mensen die op VVD, CDA of PvdA stemmen, zijn over het algemeen vóór de nieuwe wet. Kiezers van GroenLinks, PVV, SP en Partij voor de Dieren zijn juist tegen. Maar omdat kiezers van D66, 50Plus en de lokale partijen verdeeld zijn, zal van hen afhangen wat de uitslag wordt.

19
Wat zeggen de politieke partijen?
De kabinetspartijen zijn vóór. Ook D66, dat eerder nog tegen de nieuwe wet stemde. GroenLinks is tegenstander en presenteerde begin deze maand een reparatiewet, waarin het sleepnet wordt geschrapt. De partij hoopt dat die wet wordt aangenomen als het referendum een 'nee' oplevert.

20
Mag ik ook blanco stemmen?
Ja, dat mag. Wie er echt niet uitkomt, kan net als bij andere verkiezingen géén vakje rood kleuren. Deze blanco stem telt dan wel mee voor het opkomstpercentage, maar wordt niet meegeteld bij het voor- of tegenkamp.

Zie ook: Waarom moet je voor/tegen de 'sleepwet' stemmen?

Woensdag ook goed voorbereid naar de stembus voor de gemeenteraadsverkiezingen? Like Amsterdam Kiest op Facebook om niets meer te missen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.