Plus

50 jaar na het Ezelproces: hoe vrij zijn kunstenaars?

Hoe is het vijftig jaar na Reves Ezelproces met de vrijheid van schrijvers en kunstenaars? Documentaire Het Is Gezien laat henzelf aan het woord.

Gerard Reve komt aan bij het Paleis van Justitie voor zijn zaak, 1966 Beeld ANP

"Er is eigenlijk geen vrij denken, geen vrije spraak," aldus schrijfster Kristien Hemmerechts in de documentaire Het Is Gezien van Erik Lieshout en Tom Rooduijn.

Het is een opmerkelijke uitspraak in de film over vrijheid van meningsuiting, ruim vijftig jaar na het roemruchte 'Ezelproces' met in de hoofdrol Gerard Reve.

Reve had wel een idee hoe God eruit zou kunnen zien. 'Als God zich opnieuw in Levenste Stof gevangen heeft, zal Hij als Ezel terugkeren (...)'. Dat schreef Reve in Brief aan mijn Bank (1965). Een jaar later liet hij in zijn brievenboek Nader tot u, in Brief uit Het Huis, genaamd Het Gras, God opnieuw als ezel opdraven. Nu 'zou ik Hem drie keer achter elkaar langdurig in Zijn Geheime Opening bezitten', aldus de grote volksschrijver.

Het werd Reve (1923-2006) niet in dank afgenomen. Hij kreeg wegens 'smalende godslastering' een proces aan zijn broek dat in de volksmond al snel het Ezelproces werd genoemd.

Godslastering werd vervolgens in de rechtszaal bewezen, maar Reve kreeg geen straf opgelegd. De schrijver ging desondanks toch in hoger beroep omdat hij het met het vonnis niet eens was.

Dat het ook over de vrijheid van meningsuiting ging, was duidelijk. Hoe is het, meer dan vijftig jaar nadat het proces is gevoerd, gesteld met de vrijheid van Nederlandse schrijvers en andere kunstenaars?

Die vraag stelt Erik Lieshout in de docu Het Is Gezien. Hij laat er zeven aan het woord. Hans Teeuwen, Gerard Spong, Tom Lanoye, Tinkebell, Mano Bouzamour, Kristien Hemmerechts en A.H.J. Dautzenberg.

Met de dood bedreigd
Verrassend, of minder verrassend - hoe u het ziet ­- is dat bijna al deze kunstenaars vanwege hun werk met de dood zijn bedreigd.

Kristien Hemmerechts omdat ze in een roman in de huid kroop van Michelle Martin, de vrouw van kindermoordenaar Marc Dutroux.

J.H.A. Dautzenberg omdat hij vragen stelde bij het stigmatiseren van pedofilie.

Tinkebell omdat ze zelf haar ernstig zieke kat doodde om er vervolgens een handtas van te maken. "Ik werd het gezicht van alles wat dieren wordt aangedaan."

Lieshout laat ze afwisselend delen van de pleit­rede van Reve voorlezen - 'een topprestatie,' aldus strafpleiter Spong - en reageren op haatmails.

Er is onbegrip. Lanoye: "Als ik nooit over de schreef kan gaan, als ik nooit iets kan schrijven dat ook strafbaar zou zijn, dan is het niks meer waard wat ik schrijf.'

Het is een ferme, branieachtige uitspraak van Lanoye, want wat bijvoorbeeld Hemmerechts en Dautzenberg later in de documentaire zeggen, werpt daar toch ook een ander licht op. En kampioen-provocateur Hans Teeuwen vindt dat je alles zou moeten kunnen zeggen, maar er moet vooral over alles worden gepraat om grote problemen op te lossen.

Reve werd vrijgesproken, en het artikel inzake godslastering werd in april 2014 uit het Wetboek van Strafrecht geschrapt.

Het Is Gezien - een citaat uit Reve's De Avonden (we horen zijn stem ook nog even) - is geen schokkend relaas, maar laat wel goed zien hoe de intenties van de kunstenaar vaak (moedwillig) verkeerd worden begrepen. En dat de vrijheid van de kunstenaar misschien toch is begrensd. Verontrustend.

Het Is Gezien van Erik LIeshout is onder meer op 11 april te zien in De Balie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden