Plus

5 x waarom je van het werk van componist Ligeti moet houden

Het Muziekgebouw aan 't IJ wijdt in april een vierdaags festival aan de muziek van de grote Hongaarse modernist György Ligeti. Zaterdag is er als lekkermakertje een warm-upconcert.

György Ligeti bij een voordracht in Berlijn, 1963. Zijn grootheid zit erin dat hij ondanks de rationele structuren toch opwinding en zelfs ontroering teweeg weet te brengen Beeld Ullstein bild/Getty

Hoe lief zal de tijd zijn voor de grote modernisten van de twintigste eeuw?

Wordt het werk van Pierre Boulez, Karlheinz Stock­hausen, Luciano Berio, John Cage, Iannis Xenakis, Luigi Nono, om de belangrijkste namen te noemen, over vijftig jaar nog gespeeld? Behoort hun werk dan tot Het Repertoire, de canon van meest gespeelde stukken?

De vraag stellen is hem beantwoorden. Ja, hun werk zal nog steeds worden gespeeld, maar incidenteel. En ook nog steeds door gespecialiseerde ensembles of door symfonie­orkesten met een dirigent wiens avontuur-kwab niet allang is weggeroest.

Voor één grote modernist lijken de kaarten gunstiger te liggen: György Ligeti (1923-2006). Zijn werken zijn door miljoenen mensen gehoord - misschien zonder te beseffen dat ze naar muziek van Ligeti luisterden - als onderdeel van Stanley Kubricks films 2001: A Space Odyssey, The Shining, de griezelfilm naar het boek van Stephen King, en Eyes Wide Shut.

En in de concertzaal zijn korte orkeststukken als ­Atmosphères en Lontano altijd een succes, zijn het Requiem en de opera Le Grand Macabre altijd overweldigende ervaringen, zorgt zijn Eerste strijkkwartet meestal voor de verraste reactie 'hé, ik wist niet dat moderne muziek zo mooi kon zijn' en zijn Tweede strijkkwartet voor de verraste reactie 'hé, ik wist niet dat een strijkkwartet ook zó kon klinken'.

Dat Tweede strijkkwartet wordt 24 februari uitgevoerd door het voortreffelijke Amsterdamse Dudok Kwartet, als onderdeel van een talkshow die het publiek warm moet maken voor het Ligeti Festival dat van 5 tot en met 8 april in het Muziekgebouw aan 't IJ wordt ­gehouden.

Het praten in de talkshow doen dirigent ­Reinbert de Leeuw en pianist Pierre-Laurent Aimard. De Leeuw heeft alle grote composities van Ligeti uitgevoerd, meestal in nauwe samenwerking met de componist, die hem buitengewoon waardeerde.

En Aimard was Ligeti's lievelingspianist, voor wie hij een aantal van zijn geweldige Études voor piano heeft geschreven. Aimard zal er op 24 februari drie spelen.

Waarom is Ligeti toch zo bijzonder? Hier zijn vijf redenen om van zijn werk te houden.

1
De muziek is oorspronkelijk, dat wil zeggen werkelijk en helemaal origineel en voordien onbestaand. Zijn muziek is zelfs zozeer van hemzelf, dat het vrijwel niet mogelijk is iets te schrijven wat aan zijn stijl raakt, zonder dat het epigonisme wordt.

En aan epigonisme had hij een broertje dood. Hij was daarin naar collega-componisten extreem streng. "Ik ervaar het als een leugen als iemand platgetreden stilistische gebaren uit het verleden gebruikt," zei hij in een interview. Maar even extreem streng was hij voor zichzelf.

2
Er is geen componist, of het moet Stravinsky zijn (en in de jazz Miles Davis), die zichzelf zo vaak opnieuw heeft uitgevonden. Als Hongaarse jongeling was hij nog een Bartókadept (daar was toen geen ont­komen aan), maar in 1959, in de hoogtijdagen van het serialisme, kwam hij met de orkest­werken Apparitions (1959) en Atmosphères (1961) met iets geheel nieuws.

Hij noemde de gebruikte techniek 'micropolyfonie'. De bij­behorende notenstructuren zijn hierbij zó fijnmazig dat melodie, harmonie en ritme niet meer als zodanig zijn waar te nemen en alles in bewegende klankkleur verandert. Betoverende waaiers van geluid. Meefluiten lukt niet, maar op een schilderij van Rothko staat ook geen vaas met narcissen.

In latere jaren raakte hij steeds meer gefascineerd door ritme, wat uiteindelijk zou culmineren in drie Livres met Études voor solo piano, achttien razendlastig te spelen studies, waarin Ligeti verschillende ritmische lagen over elkaar heen legt. Ligeti's grootheid zit er vervolgens in dat hij ondanks de rationele structuren toch opwinding en zelfs ontroering teweeg weet te brengen.

3
Ligeti's humor. Le Grand Macabre begint met een canon voor autoclaxons, Poème symphonique is een stuk voor 100 metronomen, die in verschillend tempo door elkaar tikken en klikken. Het stuk beleefde zijn première in het Hilversumse stadhuis en daar zijn onlangs (hilarische) beelden van gevonden, die tijdens het Ligeti Festival worden vertoond.

In 1961 hield hij een lezing die hij Die Zukunft der Musik - eine kollektieve Komposition had gedoopt, waarin hij zolang als het publiek het kon verdragen geen stom woord zei. Het waren de tijden van Fluxus.

En er is Continuum voor klavecimbel, een instrument dat in de avant-garde niet of nauwelijks werd gebruikt, en dat Ligeti op een manier inzette - snelle repeterende notenfiguren - die Bach of Buxtehude zich nooit had kunnen voorstellen.

4
Lux aeterna - een van de allermooiste koorwerken die ooit zijn geschreven. Serene klankwolken van stemmen. Voortdurend veranderende harmonische velden, die bij nadere analytische beschouwing uit canons blijken te bestaan. Een superieur meesterwerk.

Wel heel moeilijk uitvoerbaar, zoals eigenlijk al Ligeti's muziek. En dat was opzet, want zo verzekerde hij zich ervan dat alleen de zeer goeden zich eraan zouden wagen.

5
Zijn drie soloconcerten. Zowel het Celloconcert, het Vioolconcert als het Pianoconcert verschijnen over de hele wereld met enige regelmaat op de programma's. Alleen al door de stukken 'concert' te noemen vergrootte hij de overlevingskansen van de muziek, die overigens schitterend is.

György Ligeti. Warm-up talkshow met live muziek, 24/2 in het Muziekgebouw aan 't IJ. Het Ligeti ­Festival vindt daar 5-8 april plaats.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden