Plus

100 jaar staal in IJmuiden: niet vanzelfsprekend

De kiem voor de hoogovens van Tata Steel werd een eeuw geleden gelegd en dat viert het bedrijf voluit. Met weer een fusie op til staat 'IJmuiden' klaar voor de toekomst, met oog voor het verleden.

Beeld Tata Steel

En of het bijzonder is dat de hoogovens en staalfabrieken bij IJmuiden donderdag hun eeuwfeest vieren. Zo vanzelfsprekend is het niet dat een Nederlandse industrie de 21ste eeuw haalt.

Of zoals historicus Reinout Rutte zegt over de nieuwe studie naar honderd jaar staal in de IJmond: "De mijnen in Limburg zijn allang dicht. De textielindustrie in Tilburg en Enschede is opgedoekt. Eindhoven is geen Philipsstad meer. Maar het staalbedrijf is springlevend."

"We hebben voor hete vuren gestaan," zegt directeur Theo Henrar van Tata Steel Nederland woordspelig, als hij het eerste exemplaar van Door Staal Gedreven in ontvangst neemt. Gelezen heeft hij het nog niet, maar Henrar noemt het onderzoek van de Universiteit Utrecht 'een ijzersterk boek'.

Heel 'Hoogovens' glimt van trots dat de honderd is gehaald. De koning komt op bezoek en tien dagen op rij speelt er een spectaculaire show in de grootste tent van Europa; vierduizend gasten per keer, werknemers, oud-personeel, omwonenden en klanten.

Rand van de afgrond
Intussen doemen nieuwe bedreigingen op. De wereldmarkt voor staal is verpest, enerzijds door gedumpt Chinees staal, anderzijds door hoge invoertarieven van de Amerikaanse president Trump.

Nederland spreekt over een klimaatakkoord dat onherroepelijk consequenties krijgt voor Tata Steel, de grootste uitstoter van broeikasgas CO2.

En dan is er nog het samengaan van Tata Steel met de staaltak van het Duitse Thyssenkrupp, 25 jaar na de ontbinding van de fusie met Hoesch. Die onfortuinlijke Duitse partner was de eerste in een rij - later volgden nog samengaan met British Steel tot Corus en overname door het Indiase Tata.

In Door Staal Gedreven worden de fusies 'niet verstandig' genoemd. De samensmelting met Hoesch bracht Hoogovens zelfs 'aan de rand van de afgrond'.

Niet dat er lessen te trekken zijn uit de geschiedenis, volgens hoofdauteur Bram Bouwens. Historici kijken naar het verleden, niet naar de toekomst. Dat laatste is het werk van consultants en die worden heel wat beter betaald, zegt hij lachend: "Dit boek is geen recept voor de komende 25 jaar."

"Wel laat het zien: hier komen jullie vandaan en dit zijn jullie troeven om ook de komende 25 jaar met vertrouwen tegemoet te zien."

Dat gaat bijvoorbeeld om aanpassingsvermogen. Steeds weer stak Hoogovens afgelopen eeuw zijn licht op in het buitenland om de productie te moderniseren - in de VS, in Japan.

Bij gebrek aan een grote binnenlandse markt moest Hoogovens van meet af aan produceren voor de wereldmarkt, onbeschermd voor de internationale concurrentie. De enige uitweg: specialisatie in hoogwaardige eindproducten.

Hyperloopbuizen
Herkenbaar, zeggen ze op de werkvloer. Vierhonderd onderzoekers broeden op nieuwe vormen van staal, maar verplaatsen zich ook in de hoofdpijndossiers van hun klanten. Ze hebben bijvoorbeeld hun eigen 'crashtest'-laboratorium, maar zijn ook niet te beroerd om uit te vliegen naar een autofabriek als daar een probleem optreedt met hun staalplaten.

"Ik hoef hun niet te leren lassen. Ik kan ze wel helpen met onze materialen om te gaan," zegt Ellen van der Aa, deskundige op het gebied van de tweeduizend tot vijfduizend 'puntlassen' die in een doorsnee-­auto alle stalen onderdelen bijeenhouden.

Als verantwoordelijke voor de kwaliteit van de staalproducten buigt Paul de Vries zich nu ook al over het ontwerp van stalen transportbuizen voor het futuristische vervoerssysteem Hyperloop.

Als later mocht blijken dat de 'menselijke buizenpost' een brug te ver is, komt de kennis over lichte en toch supersterke buizen altijd weer van pas, als statief voor windmolens, gasbuizen of booreilanden.

Ook de joint venture met Thyssenkrupp wordt bekeken vanuit de traditie om samen te werken en kennis op te doen over de grens. Geen vrees dus voor een herhaling van de fusie in de jaren zeventig, toen de Nederlanders zich moesten beperken tot het maken van halffabricaten die bij Hoesch in Duitsland tot een mooi eindproduct werden gesmeed - een echec waar Hoogovens maar op het nippertje van herstelde.

Henrar benadrukt nog maar eens welke voorwaarden dit jaar zijn vastgelegd: 'IJmuiden' blijft een compleet staalbedrijf, met een eigen directie en garanties dat geen kapitaal wordt afgeroomd.

Beeld Tata Steel

Govert Kockelkoren, verantwoordelijk voor de walserijen, verheugt zich zelfs op de moge­lijkheid die de nieuwe samenwerking biedt om meer te specialiseren. Zo kan de bijna een kilometer lange warmbandwals zich helemaal toeleg­gen op één productgroep.

"Dat kan ook, omdat je in het nieuwe concern niet één warmbandwals hebt, maar vier."

Verpakkingsstaal
Henrar wijst erop dat deze Duitsers een nog betere positie hebben binnen de auto-industrie. "Daar kunnen we van leren. Ze zijn ook sterk in de technologie voor verpakkingsstaal. We hebben goede mogelijkheden om hier versterkt uit te komen."

Een andere hoofdlijn in de geschiedenis van Hoogovens is de locatie aan zee, die vanaf het allereerste begin buitenissig was, maar nog steeds grote voordelen oplevert.

9000

Met 9000 werknemers is Tata IJmuiden nog altijd een werkgever van formaat. Zij produceren 40 procent meer dan de 22.000 die er in 1979 werkten.

"België had zijn hoogovens bij Luik, dicht bij de kolenmijnen. Nou, die zijn allemaal failliet," weet logistiek directeur Derk Triezenberg. Bij IJmuiden kunnen zijn mensen de goedkoopste ertsen en kolen aantrekken en het staal makkelijk weer afvoeren per schip.

De ligging aan de kust biedt nieuwe mogelijkheden. Het nieuwe Hisarnaprocedé, dat inmiddels wordt toegepast in een proeffabriek, geeft al 20 procent minder CO2-uitstoot, doordat allerlei voorbewerkingen van kolen en ijzererts overbodig worden.

Bijkomend voordeel is dat de CO2 sterk geconcentreerd uit de schoorsteen komt, zodat die zich makkelijker laat opslaan in lege gasvelden voor de kust of, beter nog, laat hergebruiken als nieuwe grondstof. Onlangs werd bekend dat chemiereus Dow overweegt bij Tata Steel in te trekken en rookgassen te gebruiken voor de productie van plastics.

Voor de kust bij IJmuiden komen grote windparken, die in de vorm van elektriciteit of waterstof massa's energie aan land zullen brengen.

Henrar: "Deze site zal zich verder ontwikkelen met ook chemische fabrieken. We krijgen windmolenparken, we krijgen waterstof. In 2050, dat is onze droom, staan hier fabrieken die groen staal maken." Henrar is er daarom van overtuigd dat over vijftig jaar weer een nieuwe studie van historici volgt over 'Hoogovens'. "Maar dan niet meer alleen als staalfabriek. Het zal een mengeling van industrieën zijn."

Door staal gedreven, Van Hoogovens tot Tata Steel 1918 - 2018, Thoth Bussum, € 34,95.

Afzijdige aandeelhouder

Vanaf het allereerste begin was de gemeente Amsterdam betrokken bij het plan een eigen staalindustrie op te richten, toen Nederland in het isolement van de Eerste Wereldoorlog verstoken was geweest van ruwijzer. Tot 1993 was de gemeente voor 5,2 procent aandeelhouder in Hoogovens.

Dat leidde nauwelijks tot bemoeienis bij de industrie aan het andere uiteinde van het Noordzeekanaal. Als de stad zich al mengde in de staalproductie, was dat vooral defensief, om de Amsterdamse belangen bij de zeesluis van IJmuiden te beschermen.

"Amsterdam wilde voorkomen dat Hoogovens daar grond kocht om uit te breiden richting het kanaal," zegt Reinout Rutte, een van de historici achter de nieuwe studie naar honderd jaar staal in de IJmond. Die strategie slaagde: in de jaren dertig werd het Noordzee­kanaal verbreed en er kwam een grotere sluis.

Hoogovens breidde uit in noordelijke richting.

Daar werd de industrie in de loop van de eeuw on-Nederlands groot: met duizend voetbalvelden maar net iets kleiner dan de binnenstad van Amsterdam. In 1979 werkten er 22.000 mensen. Nu zijn dat er nog 9000.

Op het punt werkgelegenheid waren de IJmond en Amsterdam lange tijd gescheiden werelden. In 1968 werkten er 89 Amsterdammers bij Hoogovens, veel minder dan in verder of even ver gelegen gemeenten als Den Helder, Heiloo, Egmond en Alkmaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden