PlusAchtergrond

Zuid-Europa vindt ons vrekken. Terecht? ‘Zuinigheid is wat anders dan gierigheid’

Premier Rutte kreeg in aanloop naar en tijdens de Europese top meermaals het verwijt gierig te zijn. Een verwijt dat Nederlanders sowieso vaak te horen krijgen. Maar is het ook terecht? In dit geval niet, vindt hoogleraar Adriaan Schout van Clingendael.

IJzige blikken bij de Duitse bondskanselier Merkel, Commisie-voorzitter Von der Leyen en de Franse president Macron. De Nederlandse premier Rutte werd tijdens de EU-top afgelopen weekeinde verweten gierig te zijn.Beeld EPA

Nederlanders staan overal in de wereld bekend om hun gierigheid. Going Dutch is de Engelse uitdrukking wanneer je in de horeca alleen voor jezelf betaalt. Dat premier Mark Rutte door een groot deel van Europa werd gebombardeerd als voorman van ‘de vrekkige vier’ (de landen die zich verzetten tegen schenkingen aan anderen) is dan ook geen toeval. Het past lekker in het stereotiepe beeld dat iedereen al van ons land heeft.

Vooroordelen over ‘zuinige noordelingen’ en ‘kwistige zuiderlingen’ zitten diep ingesleten. De verwijten van de afgelopen weken aan het adres van Rutte dat hij geen oog zou hebben voor de noden van anderen, zijn dan ook onderdeel van een lange reeks. Scandinaviërs, Duitsers en Nederlanders worden in het zuiden van Europa gezien als ‘op de centen’. Ooit was minister van Financiën Gerrit Zalm de gebeten hond in Italië omdat hij tegen toetreding van het land tot de euro was.

Omgekeerd hebben wij net zo goed vooroordelen over zuiderlingen. “Ik kan niet al mijn geld aan drank en vrouwen uitgeven en vervolgens u om hulp vragen,” zei toenmalig minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem ooit over de verhoudingen in Europa. Dat schoot in het verkeerde keelgat bij heel wat Italianen, Spanjaarden en Portugezen.

Spaarzaam

Nou is het vooroordeel over onze zuinigheid niet helemaal uit de lucht gegrepen. In 2018 nog deed de bank ING onderzoek naar spaarzaamheid in vijftien landen. Meer dan de helft van de Nederlanders haalt voldoening uit sparen: geld opzij zetten voor later geeft ons een fijn gevoel. In geen ander onderzocht land bleek dat sentiment zo sterk. In Frankrijk bijvoorbeeld gaf 58 procent van de respondenten aan gelukkiger te worden van het uitgeven van geld.

Mark Rutte, Charles Michel, Emmanuel Macron en Ursula von der Leyen.Beeld Reuters

Maar zuinigheid is wat anders dan gierigheid, benadrukt Adriaan Schout, hoogleraar aan de Radboud Universiteit en EU-deskundige van Instituut Clingendael. Dat etiket is door de leiders van sommige landen iets te gretig op Rutte geplakt, vindt hij. Als afleidingsmanoeuvre wellicht.

“Want met gierigheid heeft Ruttes opstelling in Europa weinig te maken. Het is helemaal niet zo dat ons kabinet niet wil meebetalen aan de hulp voor door de corona-epidemie getroffen landen. Maar Nederland vindt wel dat iedereen zich aan de gemaakte afspraken moet houden. En de afspraak was dat landen zelf proberen hun economie op orde te krijgen. Maar voordat de coronacrisis begon, had Spanje een werkloosheid van 13,5 procent en Italië een schuldquotum van 134 procent, waar een maximum van 60 procent was afgesproken. En dat na jaren van economische groei. Dan zit er iets structureel fout in die landen.”

Vrek

Het scheldwoord vrek is ook niet iets van de laatste weken. Dat krijgen Nederlandse politici al jaren te horen in onderhandelingen, vertelt Schout. “Nederland en Duitsland hamerden er altijd op dat landen hun begroting op orde moesten krijgen, terwijl het zuiden juist zei dat de economie alleen kon groeien als het noorden meer geld zou uitgeven. Zij weten hun problemen deels aan noordelijke regeringen die te veel bezuinigden.”

Terwijl dat laatste nou juist de bedoeling was, zegt Schout. In tijden van voorspoed je schulden aflossen en buffers aanleggen voor slechtere tijden. “Dat is geen gierigheid, dat is anticyclisch begroten. Precies zoals het hoort. Hoewel minister Wopke Hoekstra (Financiën, red.) dit voorjaar werd weggezet als asociaal omdat hij vroeg waarom andere landen geen buffers hadden aangelegd toen ze om hulp vroegen, was zijn vraag natuurlijk wel terecht.”

Angela Merkel in gesprek met Mark Rutte en Charles Michel.Beeld AP

Waar die vooroordelen tussen noord en zuid vandaan komen, daar is geen sluitende verklaring voor. Sommige historici wijten het aan het sobere calvinisme tegenover het meer uitbundige katholicisme. De Franse filosoof Montesquieu weet het in de 18de eeuw aan het klimaat: inwoners van warme landen zouden vatbaarder zijn voor emoties, terwijl bewoners van koude streken rationeler zouden zijn. Maar dat verklaart allemaal niet waarom ook binnen landen zelf soortgelijke vooroordelen bestaan. In Nederland staan ‘stugge Groningers’ tegenover ‘Bourgondische Brabanders’ en in Italië vinden de noorderlingen de zuiderlingen uitvreters.

Woede

Dat het vooroordeel zich nu zo massaal tegen Rutte keerde, komt ook doordat Duitsland dit keer niet aan de zuinige kant stond, maar opriep een groot fonds met schenkingen op te richten om de landen te helpen die door de coronacrisis economisch hard zijn geraakt. Daardoor werden alle pijlen nu gericht op Nederland, dat lang zijn poot stijf hield bij de onderhandelingen.

Volgens Schout moet niet worden onderschat dat er veel woede zit bij de bevolking van zuidelijke landen. “Toen landen lid werden van de EU, zat daar de hoop bij dat iedereen het beter zou krijgen door de interne markt. Maar dat iedereen gelijke toegang krijgt tot de markt, betekent niet dat je automatisch allemaal even hard groeit. Daar moet je zelf wat aan doen. Regeringen in sommige landen hebben te weinig gedaan aan de arbeidsmarkt, het onderwijs of hun rechtsstaat. Dat zien de bevolkingen ook. In landen als Italië, Spanje en Portugal is het vertrouwen in de EU dan ook groter dan in de eigen regering. Terwijl dat in landen als Nederland, Oostenrijk, Denemarken en Zweden (toevallig ook de vrekkige vier volgens anderen, red.) precies andersom is.”

Ursula von der Leyen spreekt met Mark Rutte en Giuseppe Conte.Beeld Reuters

De regeringen van landen als Italië wijzen erop dat juist Nederland profiteert van de interne markt en juist Nederland door zijn gunstige belastingklimaat andere landen benadeelt. Dat is volgens Schout deels terecht. Maar dat weegt volgens hem niet op tegen de enorme Italiaanse belastingverliezen door de zwarte economie.

“Italië loopt naar schatting 5 miljard euro per jaar mis aan belastinginkomsten die wegvloeien naar Nederland, Luxemburg en Ierland, omdat bedrijven hier gunstiger voorwaarden hebben, iets waar dit kabinet nu overigens iets aan doet. Maar de Italiaanse premier Conte vertelt er niet bij dat er in zijn land elk jaar zo’n 100 miljard euro aan belastingen niet wordt geïnd.”

Nettobetaler

Wat die interne markt betreft: per hoofd van de bevolking is Nederland de afgelopen twintig jaar de grootste nettobetaler van de EU, aldus het CBS. In 2018 droegen we bijvoorbeeld 7,9 miljard euro af en ontvingen 1,1 miljard aan subsidies. Daar staat tegenover dat we meer dan anderen profiteren van de vrije handel. De Duitse denktank Bertelsmann Stiftung schatte in 2019 dat de interne markt Nederland jaarlijks 1500 euro per hoofd van de bevolking oplevert.

Volgens Schout is het corona-herstelfonds dat op de EU-top is afgesproken dan ook niet per se een oplossing voor de problemen in Europa. “Ja, er is onevenwichtigheid tussen noord en zuid. Daar moet wat aan gebeuren. Maar dat kan alleen als zuidelijke landen eindelijk afdoende hervormen. Of dat nu echt gebeurt? Wie gelooft een Italiaanse premier zoals nu Conte nog na al die jaren van beloftes? En de Europese Commissie roept nu landen op bij te dragen aan het fonds, terwijl ze de afgelopen jaren natuurlijk strenger had moeten toezien op naleving van de begrotingsafspraken.”

Overigens slaat het woord Dutch in de term ‘going Dutch’ volgens de Amerikaanse taaldeskundige Michael Quinion niet op Nederlanders maar op Duitsers. Volgens hem zou de term in de negentiende eeuw het eerst gebruikt zijn in relatie tot Duitse immigranten in Pennsylvania, waar alcoholgebruik in cafés werd tegengegaan door iedereen voor zijn eigen drank te laten betalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden