PlusExclusief

Zorgt de affaire rond The Voice voor een ommekeer? ‘Pas als de beerput opengaat, voelen anderen zich sterk genoeg’

null Beeld Yoko Heiligers
Beeld Yoko Heiligers

Nooit is in Nederland heftiger gereageerd op een #MeToo-affaire dan deze week op de schandalen bij The Voice. Maar gaat er ook iets door veranderen? ‘We vinden het allemaal niet zo normaal meer, we tolereren minder.’

Lorianne Van Gelder en Marcel Wiegman

‘En, waren er nog lekkere wijven bij? Viel er nog wat te neuken?’ Het zijn de twee eerste zinnen van het boek dat econoom Sophie van Gool schreef over machtsverhoudingen en ongelijkheid op de werkvloer: Waarom vrouwen minder verdienen.

Ze zat in het vliegtuig op weg naar Lapland voor een bedrijfsuitje van het prestigieuze consultancykantoor waarvoor ze werkte en dacht: is dit een studentenfeest? Ze wilde er iets van zeggen, maar wist niet wat, net als haar collega Lisa die naast haar zat. En dus zeiden ze maar niets en keken uit het raam.

Een keerpunt noemde ze die dag: ‘Als mannen op zulke machtige posities dit soort taal uitkraamden, in het openbaar, op hun werk, zonder zich überhaupt te realiseren wat daar mis mee was, hadden we nog een lange weg te gaan. Als dit hun bewuste of onbewuste gedachten waren, hoe zou dat hun gedrag dan beïnvloeden tijdens sollicitaties, evaluaties en promotierondes?’

Wie na een weekje onthullingen over The Voice denkt dat seksueel grensoverschrijdend gedrag is voorbehouden aan de Gooise matras heeft het mis. #MeToo is overal waar de macht ongelijk is verdeeld, zegt Van Gool. Overal waar sprake is van afhankelijkheid om verder te komen, of je nu kandidaat bent in een talentenshow op televisie, werkt aan je promotieonderzoek op de universiteit, traint voor de Olympische Spelen of probeert een stapje hogerop te komen in je bedrijf.

#MeToo gaat over macht. “Over een werkgever die een flauwe, seksueel getinte grap maakt over een werknemer,” zegt Van Gool. “Terwijl die werknemer dezelfde grap niet kan maken over de werkgever.” Kortom: #MeToo gaat over onveilige werksituaties en dan hoeft er echt niet meteen sprake te zijn van aanranding of verkrachting.

Twee miljoen vrouwen

Vakbond CNV stelde afgelopen zomer nog vast dat ruim twee miljoen vrouwen dagelijks het slachtoffer zijn van seksuele intimidatie op het werk. De meesten doen er het zwijgen toe of weten niet waar ze met een klacht terechtkunnen, als ze al ergens terechtkunnen.

Van Gool: “Het grootste risico ontstaat waar het onderscheid tussen werk en privé vervaagt, waar mensen lange dagen maken, waar ze samen borrelen en gezellig met elkaar op een bedrijfsuitje gaan.”

En zo zijn we weer bij The Voice. Donderdag was in de langverwachte uitzending van BOOS te horen dat bandleider Jeroen Rietbergen jarenlang kandidaten belaagde met appjes en dickpics, dat coach Marco Borsato jonge meisjes zou hebben betast en dat tegen coach Ali B. aangifte was gedaan van verkrachting.

Ook de grote baas kwam aan het woord: John de Mol. Die wist van niets. Jonge kandidaten die zich geïntimideerd voelden door de macht van oudere, ervaren televisiemakers? Slechts één keer had De Mol een melding gehad. Een sfeer van angst op de werkvloer? Hij wierp het verre van zich. Mocht het zo zijn, waarom hadden de vrouwen zich dan niet eerder gemeld?

Topje van de ijsberg

Nooit eerder zijn in Nederland de reacties op een #MeToo-affaire heftiger geweest dan deze keer. Dat zal ongetwijfeld te maken hebben met het feit dat het draait om bekende, en ook populaire personen. Meerdere tegelijk zelfs. There’s no business like showbusiness. Wekelijks vergaapten miljoenen mensen zich aan hun optredens op televisie.

“Maar de verontwaardiging is ook groot omdat de misstanden jaren door zijn gegaan, terwijl de mensen die in de positie waren er iets aan te doen, dat niet hebben gedaan,” zegt Laura Adèr van Fairspace, een organisatie die bedrijven helpt om een veilige en inclusieve werkvloer te creëren.

The Voice is het topje van de ijsberg, denkt ze. “Laten we niet naïef zijn. Er is geen reden om aan te nemen dat het elders in de televisiewereld niet gebeurt. Hilversum is gesloten. Negatieve verhalen worden er niet op prijs gesteld.”

Liza Mügge, politicoloog aan de UvA, stelt nuchter vast: “Ik heb nog nergens een rapport gezien waarin melding wordt gemaakt van een vertrouwenspersoon of ombudsfunctionaris waar de slachtoffers van The Voice terecht konden.”

Ze wijst op de rol van omstanders. Hoe gaat dat in zo’n organisatie? “Je hoort of ziet dat er iets onoorbaars gebeurt, maar je zegt niets. Daar schaam je je voor, dus zeg je de volgende keer ook maar niets. Zo stapelt zich dat op en word je vanzelf medeplichtig. Er ontstaat een verziekte cultuur, waarin het misbruik lang kan voortduren. Pas als de beerput opengaat, voelen anderen zich sterk genoeg om ook naar buiten te treden.”

Zeikwijf

Uit onderzoek naar #MeToo in de politiek blijkt dat vrouwen misbruik en intimidatie vaak bewust verzwijgen om niet voor ‘zeikwijf’ te worden aangezien, zegt Mügge. “Het is politiek strategischer om sterk en stoer over te komen.” Het gevolg: zelfcensuur en zwijgzaamheid. Voor de UvA was ze voorzitter van een taskforce, ingesteld na de affaire rond Ronald Beltzer, de hoogleraar arbeidsrecht die zich schuldig had gemaakt aan langdurig seksueel grensoverschrijdend gedrag ten aanzien van studenten en (ondergeschikte) collega’s. De veelzeggende titel van het eindrapport: Doorbreek de stiltes.

Angst om te melden is niet onterecht, zegt Ernst-Jan Schubad, van onderzoeksbureau Bezemer & Schubad. Niet zelden worden carrières geschaad door je mond open te trekken. Schubad onderzocht onder meer misstanden bij Toneelgroep Oostpool en modeacademie Amfi. Hij ziet dat melders wel degelijk repercussies kunnen voelen.

“Dan zegt men wel: we beschermen de klagers. Maar we zien dat ze er vaak niet goed vanaf komen. Het is een ongrijpbaar spel van vileine afrekening. Ze worden bijvoorbeeld vaak op een zijspoor gezet.”

Zwijgcontract

Bij The Voice tekenden kandidaten een zwijgcontract: spreken over wat er gebeurde bij het programma kon een boete opleveren van minimaal 10.000 euro. Dat zet de opmerking van John de Mol dat vrouwen eerder aan de bel moeten trekken als ze worden lastig gevallen toch in een ander daglicht.

De grote vraag is nu: is er met de bom die is ontploft onder het podium van The Voice iets fundamenteel veranderd? Is de stilte nu dan echt doorbroken, of blijven dit soort incidenten gewoon plaatsvinden?

“Laten we hopen op een ommekeer,” zegt Laura Adèr. Al heeft ze niet eerder gemerkt dat ophef bij organisaties leidde tot een daadwerkelijke cultuuromslag op de werkvloer. En ook nu kun je je afvragen wat belangrijker wordt gevonden door de toeschouwers van het drama rond The Voice: de onmiskenbare sensatie om de machtige mediafamilie De Mol ten onder te zien gaan, of een groot gevoel van solidariteit met de slachtoffers.

Bescheiden bedrag

Vaak gehoord deze week: ‘De zaak kent alleen verliezers.’ Alsof er helemaal geen daders zijn, laat staan dat ze ergens voor moeten boeten.

Na eerdere affaires in Nederland ruimden beschuldigden het veld en was het al snel weer rustig. Het Concertgebouworkest ontsloeg chef-dirigent Daniele Gatti, castingdirecteur Job Gosschalk werkt niet meer bij Kemna Casting, de UvA kreeg van Mügge aanbevelingen om de sociale veiligheid te verbeteren. Een deel ervan is ingevoerd. Bedrijven en organisaties stellen een vertrouwenspersoon aan, leggen een paar omgangsregels vast en moedigen personeel aan het vooral te melden als er iets niet goed voelt.

Is het genoeg? Van Gool wijst op handelshuis Optiver, dat onlangs door een voormalige medewerker werd aangeklaagd wegens grensoverschrijdend gedrag. Tijdens trainingen moesten handelaren oefenen met het vaststellen van prijzen van dickpics, het salaris van vrouwelijke pornosterren en de duurste beha. Bedrijfsuitjes eindigden soms in stripclubs. Na te zijn veroordeeld beloofde Optiver beterschap. Niet door de bedrijfscultuur aan te pakken, maar door een bedrag te storten in een stichting die gendergelijkheid moet bevorderen.

Van Gool: “En zo veranderde er niks wezenlijks.”

Vrouwen slaan terug

Positiever is organisatiepsycholoog Tamara de Reu. “Mensen blijven mensen en waar macht een rol speelt, bestaat het risico dat er grenzen worden overschreden. Maar de meeste organisaties die ik heb bijgestaan in dit soort zaken zijn echt met verandering aan de slag gegaan. Het kost alleen tijd.”

Adèr van Fairspace: “#MeToo is in 2017 viral gegaan, maar pas het afgelopen jaar merk ik dat bedrijven hulp zijn gaan zoeken. We vinden het allemaal niet zo normaal meer, we tolereren minder. Het goede nieuws is dat na dat onderzoek van het CNV zich meer organisaties bij ons hebben gemeld met de vraag of we ze konden helpen om affaires te voorkomen en te leren hoe ze vooruit kunnen zien in plaats van achteraf in te moeten grijpen. Ik verwacht zo’n toename ook na The Voice.”

De vrouwen die bij Talpa werken, hebben alvast teruggeslagen. In een paginagrote advertentie in het AD lieten ze vrijdag weten: ‘Beste John, het ligt niet aan de vrouwen.’

Vijf jaar #MeToo

De hashtag #MeToo, voor het eerst gebruikt in 2006 door de Amerikaanse activiste Tarana Burke, nam een grote vlucht nadat verschillende vrouwen in 2017 filmproducent Harvey Weinstein beschuldigden van grensoverschrijdend seksueel gedrag. #MeToo werd een beweging tegen seksueel geweld en tegen seksuele intimidatie. In december 2017 verkoos het Amerikaanse tijdschrift Time de vrouwen achter de hashtag tot ‘Person of the Year’.

Grote zaken volgden in Amerika: onder meer Kevin Spacey, Bill Cosby en Louis C.K. werden beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag, tot aanranding en verkrachting aan toe. In 2019 kwam King of Pop Michael Jackson postuum onder vuur te liggen na vertoning van de film Leaving Neverland, waarin mannen vertelden als kind misbruikt te zijn door de popster.

In Nederland ontstond de eerste grote #MeToo-affaire rond producent en regisseur Job Gosschalk, die in 2017 door verschillende acteurs werd aangeklaagd wegens seksuele intimidatie en machtsmisbruik. Anderen volgden in de maalstroom van beschuldigingen: Francisco van Jole, Jappe Claes, Ruut Weissman, Juliaan Andeweg en Marcus Azzini.

Ook nog in 2017 ontstond een conflict tussen publicist Jelle Brandt Corstius en televisieproducent Gijs van Dam. Brandt Corstius beweerde in 2002 door hem te zijn verkracht. Volgens Van Dam ging het om een vrijwillige onenightstand. Aangiften van beide zijden werden aanvankelijk geseponeerd, maar in 2019 besloot het gerechtshof in Amsterdam dat Brandt Corstius alsnog vervolgd moet worden voor smaad.

In augustus 2018 werd Daniele Gatti ontslagen, dirigent van het Amsterdamse Koninklijk Concertgebouworkest, na beschuldigingen door verschillende vrouwen van seksueel wangedrag.

Op de Universiteit van Amsterdam kwamen in korte tijd drie #MeToo-zaken aan het licht. In 2019 bleek dat hoogleraar arbeidsrecht Ronald Beltzer (‘Een acht voor een nacht’) zich al meer dan tien jaar schuldig maakte aan grensoverschrijdend seksueel gedrag. Een docent van de opleiding conservering en restauratie van cultureel erfgoed en een docent van de opleiding Franse taal en cultuur volgden.

Vorig jaar raakte Martijn N., oud-directeur van het Amsterdamse cultureel platform Moam, in opspraak nadat 28 mannen hem hadden beschuldigd van gewelddadig en seksueel grensoverschrijdend gedrag. Elf van hen waren ten tijde van het contact jonger dan 18 jaar. Hij wordt nu door justitie vervolgd wegens verkrachting en het seksueel misbruiken van een minderjarige.

In Amerika woedt ondertussen de strijd over de erfenis van zedendelinquent Jeffrey Epstein. De zaak heeft inmiddels de hoogste kringen bereikt. De Britse prins Andrew zal zich voor een Amerikaanse rechter moeten verantwoorden, nadat Virginia Roberts Giuffre hem ervan had beschuldigd haar op zeventienjarige leeftijd te hebben misbruikt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden