PlusInterview

Zo voer je dat moeilijke gesprek in de klas: ‘Zeg nooit: wat jij denkt is fout’

Hoe ga je in de klas het gesprek aan over onderwerpen als discriminatie, gendergelijkheid, geloof en democratie? Radicaliseringsexpert Leon Meijs leert docenten hoe je dat op een veilige manier doet. ‘Docenten zijn doodsbang om de controle te verliezen.’

Demonstranten tijdens een wake in Parijs voor de vermoorde docent Samuel Paty. Beeld Getty Images
Demonstranten tijdens een wake in Parijs voor de vermoorde docent Samuel Paty.Beeld Getty Images

Vorig jaar rond sinterklaas kreeg Leon Meijs (59) een telefoontje van een Amsterdams roc. Of hij langs wilde komen, want de discussie rondom het kinderfeest dreigde op de school uit de hand te lopen. “Het gesprek escaleerde eerst op sociale media,” zegt Meijs, “maar al snel ook op school en in de klassen. Studenten met verschillende standpunten demoniseerden elkaar, en docenten wisten niet meer wat ze met de situatie aan moesten.”

Leon Meijs – rustige stem, licht zachte g – is de man die scholen bellen als ze het écht niet meer weten. Als een discussie over Zwarte Piet, gendergelijkheid, racisme of radicalisering in de klas zodanig uit de hand loopt dat leerlingen en leraren zich in het nauw gedreven voelen. Hij werkte twintig jaar in het onderwijs en specialiseerde zich daarna als expert op het gebied van radicalisering en sociale veiligheid.

Toenemende spanning

Sinds de onthoofding van de Franse docent Samuel Paty door een extremistische tiener staat de telefoon van Meijs roodgloeiend. Docenten ervaren de moord bijna als een aanslag op zichzelf, merkt Meijs. “Ze denken; oké, dit kan dus gebeuren. Onbewust zorgt dat voor meer terughoudendheid, twijfel, onzekerheid en angst.”

Meijs: “Docenten vragen zich af, ken ik mijn doelgroep nog wel? De samenleving is in verwarring, het wordt voor jongeren steeds lastiger daar voor zichzelf een passende weg in te vinden, het gevaar bestaat dat ze zich steeds meer terugtrekken in hun eigen groep. Docenten weten vaak niet wat er speelt in de leefwereld van hun studenten. Deze fundamentalistische vorm van islam bijvoorbeeld, is voor de meeste leraren een black box. De reactie is dan snel: dit is niet iets van het onderwijs, de overheid moet hier iets mee.”

De toenemende spanning in klassen werd een jaar of vijf, zes geleden het eerst voelbaar op roc’s, zegt Meijs. “Een aantal daarvan is daar heel proactief mee aan de slag gegaan. Maar nog te veel scholen komen pas in actie nadat er een incident heeft plaatsgevonden. Dan komen ze er bijvoorbeeld op vrijdagmiddag achter dat een student op zijn stageplek allerlei documenten over de sharia heeft zitten downloaden. Er ontstaat grote paniek, wat moeten we hiermee? Docenten voelen in zo’n situatie vaak handelingsonbekwaam.”

Om dergelijke situaties te voorkomen leert Meijs vanuit Stichting School en Veiligheid docenten met het trainingsprogramma ‘Dialoog onder druk’ hoe ze in de klas over moeilijke onderwerpen kunnen praten, liefst voordat de vlam in de pan slaat. “Docenten weten dat bij sommige onderwerpen één opmerking genoeg is, en woesj, de discussie ontvlamt. Ze zijn doodsbang om de controle te verliezen.”

“Een klas is verdeeld in allerlei groepjes langs lijnen van geloof, kleur, afkomst, enzovoorts. Er lopen dus allerlei onderstromen, maar docenten zien alleen de heftige uitingen daarvan, de pieken van die ijsbergen. Als iemand dan een radicaal geluid laat horen, is de eerste neiging om die ijsberg weer onder water te duwen: dat mag je niet zeggen, wat jij denkt is fout.”

Kans voor de docent

Een begrijpelijke reactie, vindt Meijs, maar ook een die averechts werkt. “Als een leerling ‘alle vrouwen zijn hoeren’ door de klas roept, kun je beter zeggen: ‘Je koppelt nu het woord hoeren aan alle vrouwen, dat is heel kwetsend en je sluit daarmee een hele groep uit. Dus die woorden mag je zo niet gebruiken. Maar ik ken jou en jij bent belangrijk, dus er is iets gebeurd waardoor jij er zo over denkt. Vertel daar eens over.’ Begrenzen en uitnodigen, in één beweging.”

“Negen op de tien leerlingen raakt dan even in verwarring,” zegt Meijs, en dat is een kans voor de docent. “Jongeren kramen de hele dag uitspraken uit, maar vraag ze wat erachter zit en je ziet dat het denken in gang wordt gezet. Je zorgt ook voor sociale veiligheid in de klas: iedereens mening wordt gehoord, niemand hoeft te veranderen wie hij is.”

“Ik sprak een leerling die interesse kreeg in radicaal gedachtegoed, waarin allerlei dingen stonden over hoe hypocriet het Westen is. Toen die jongen als moslim in de klas gestigmatiseerd werd, weggehoond om zijn wereldbeeld, begon hij dat steeds meer te geloven.” Als docent kun je ook juist het tegenovergestelde bereiken, zegt Meijs. “Als je van tevoren zegt: we gaan het gesprek voeren, en ik beloof je dat niemand zijn mening hoeft te veranderen.”

Intussen hebben Meijs en zijn collega’s op een tiental Amsterdamse scholen docenten getraind, ‘nog veel te weinig’, aldus Meijs. “Maar ze moeten de deur wel open zetten, en dat gebeurt helaas vaak pas als het al eens misgegaan is. Terwijl je juist in vredestijd over dit soort moeilijke onderwerpen moet praten, zodat spanningen niet opbouwen en de bom op een gegeven moment alsnog barst. ”

Korte lijntjes

Nog iets wat docenten kan helpen: zorg er als school voor dat een aantal medewerkers getraind is in omgaan met extremisme en radicalisering. “Zodat docenten weten: bij die collega kan ik aankloppen als een situatie me boven het hoofd groeit, die heeft een kort lijntje naar de politie en andere instanties.”

Niet elke docent hoeft zo’n expert te worden, zegt Meijs. “Maar iedere leerkracht moet het vertrouwen hebben dat hij zo’n discussie in goede banen kan leiden. De tijden dat we deze gesprekken parkeerden bij maatschappijleer zijn echt voorbij.”

Radicaliseringsexpert Leon Meijs. Beeld
Radicaliseringsexpert Leon Meijs.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden