PlusReconstructie

Zo verliep de ‘excellente casting’ van 2 nieuwe bewindslieden

Alexandra van Huffelen staat na het gesprek met Rutte de pers te woord.Beeld ANP

Alexandra van Huffelen en Hans Vijlbrief zijn woensdag beëdigd als nieuwe staatssecretarissen van Financiën. De zoektocht naar nieuwe bewindslieden op dit probleemministerie had de nodige voeten in de aarde.

Terwijl de schemer valt over het Haagse Plein, fietst een man voor het Kamergebouw langs. Binnen voeren premier Mark Rutte en minister van Financiën Wopke Hoekstra het debat over hoe het nu verder moet met de Belastingdienst. Maar hoe die discussie vanavond afloopt, zal Menno Snel deze dinsdag 21 januari een zorg zijn. Hij heeft een andere missie. Als ambteloos burger is hij op zijn Adidas-sneakers op weg naar de KPN-winkel aan de Lange Poten.

Noem het ironie; Snel is op een bureaucratische hindernis gestuit. Hij kan niet meer gebeld worden. Toen hij in 2017 staatssecretaris werd, liet hij zijn privénummer omzetten in een werknummer. Maar sinds hij geen bewindspersoon meer is, heeft de staat zijn nummer ingeslikt en is hij even onbereikbaar. “Ik probeer mijn nummer nu terug te krijgen,” zegt hij lachend in het voorbijgaan.

Herculeswerk

Snel weet dan al dat hij niet één maar liefst twee opvolgers krijgt. Wie, dat is dan nog de vraag. Wel heeft hij de vrijdagavond ervoor, vier weken na zijn aftreden op 18 december, afscheid genomen van zijn voormalige collega’s. Op het Catshuis is hij geknuffeld en op zijn schouders geslagen. Allemaal hebben ze met hem meegeleefd, op weg naar zijn ondergang. Dat doen ze goed, die dinertjes, meent hij. 

Alexandra van Huffelen en Hans Vijlbrief, de nieuwe staatssecretarissen Financiën.Beeld ANP

Snel is op het Catshuis met zijn vrouw. Ook de anderen van het ‘team’ hebben hun partner meegenomen. Tussen de gangen van het diner door wordt er gespeecht. Rutte heeft het over de onmogelijke opgave die Snel had. En dat hij het als een compliment moet zien dat zijn Herculeswerk nu door twee mensen zal worden gedaan.

Op zijn beurt speecht Snel. Dat hij in zijn vriendenkring te horen kreeg dat het onrechtvaardig was dat hij eruit vloog. En dat hij zijn vrienden moest uitleggen dat dit nu eenmaal zo gaat in de politiek. Hij is niet verbolgen en voelt zich niet onrechtvaardig behandeld.

Als het aan Rutte had gelegen, was Snel nooit opgestapt. Hij heeft lang gesputterd. ‘Een van mijn beste mensen’, die wil hij niet zomaar laten gaan, zegt hij meer dan eens.

Maanden verspild

Maar Snel voelt in het najaar de grond langzaam onder zich verdwijnen. Ook al slurpt de toeslagenaffaire inmiddels driekwart van zijn tijd op, de incidenten blijven zich opstapelen. Zijn partij had voor de zomer al een compensatieregeling op poten willen zetten voor de slachtoffers, maar dit idee stuit op weerstand in de ministerraad. Ook bij andere uitvoeringsorganisaties zijn problemen, het is beter om het al bestelde rapport van Piet Hein Donner af te wachten.

Daardoor worden drie maanden verspild, zeggen betrokkenen. In de tussentijd wordt de Kamer steeds ongeduldiger: nóg meer documenten, nog maar eens een tijdlijn, wéér een debat. De zwartgelakte dossiers die gedupeerden opgestuurd krijgen, blijken de druppel.

Ook GroenLinks, dat Snel tot die tijd door dik en dun heeft gesteund, laat doorschemeren het vertrouwen in de staatssecretaris te zullen opzeggen. De D66’er weet na het telefoontje van Jesse Klaver genoeg. Als hij het Belastingplan door de Eerste Kamer heeft geloodst en zijn vrouw heeft bijgestaan tijdens een zware operatie, schrijft hij zijn afscheidsbrief, die hij tot tevredenheid van voorzitter Khadija Arib in de Kamer voorleest.

‘No-brainer’

De volgende dag is er vierkoppig topberaad op het Torentje. Rutte ontvangt Wopke Hoekstra, waarnemend D66-vicepremier Wouter Koolmees en D66-fractieleider Rob Jetten. Zomaar een partijgenoot benoemen en op dezelfde voet doorgaan, dat wil D66 niet. De politieke aansturing moet anders. Maar hoe? 

Wellicht kan Hoekstra taken overnemen. Of is misschien tijd voor een extra minister, zoals de Belgen hebben. Hier valt ook al het idee voor een tweede staatssecretaris. Die optie is dan al de meest serieuze – een ‘no brainer’, aldus een betrokkene. Zelfs Rutte sputtert niet: zijn stokpaardje om met zo min mogelijk bewindslieden te regeren heeft hij al losgelaten bij de formatie van dit vierpartijenkabinet.

Willem-Alexander heeft woensdagochtend de nieuwe staatssecretarissen van Financiën beëdigd. Beeld ANP

Maar om geen overhaast besluit te nemen, wordt eerst besloten dat de vier hoogste ambtenaren van Algemene Zaken, Financiën, Binnenlandse Zaken en Sociale Zaken in het kerstreces bij elkaar gaan zitten om de voor- en nadelen te schetsen.

Kwartetspel

Andere topambtenaren zijn dan al bezig met een nog door Snel aangevraagd advies over ontvlechting van de Belastingdienst, waaruit het plan voorkomt om de Toeslagen en de Douane los te koppelen.

Onder de kerstboom prakkiseert Jetten intussen een longlist van kandidaten bij elkaar. Er zijn sinds de dag van Snels vertrek al tientallen spontane sollicitaties binnengekomen, maar de meeste kan Jetten amper serieus nemen.

In de pers duiken de namen van Udo Kock en Francine Giskes op. Zelfs onwaarschijnlijke ‘kanshebbers’ als Alexander Pechtold (nu baas van het CBR) en NS-directeur Roger van Boxtel worden in dit Haagse kwartetspel genoemd. Jetten pleegt plagerige telefoontjes naar hen, of ze toevallig verstand hebben van een uitvoeringsorganisatie. Jetten weet heel goed dat Pechtold bij de vorige formatie lang moest zoeken naar een staatssecretaris van Financiën. De post werd door weinigen begeerd.

Een van de kandidaten die toen weigerde is Hans Vijlbrief, Brussels topambtenaar die de bijeenkomsten van Europese ministers van Financiën voorbereidt. Ook nu valt zijn naam al snel. Maar eerst wil D66 zekerheid over de verdeling van de portefeuilles. De democraten willen sowieso zelf de staatssecretaris leveren die het Belastingplan maakt en nog voorstellen moet doen voor een CO2-belasting en een vliegtaks.

‘Grote mond’

Met Rutte en Hoekstra heeft de D66-top dan al besloten dat er twee staatssecretarissen komen. Toch kan Jetten het in het coalitieoverleg op 13 januari niet laten de CDA-minister een onwelkom aanbod te doen. “Is het geen idee om Hoekstra de Belastingdienst er bij te laten doen?” vraagt hij. De vermoeide Hoekstra wimpelt de suggestie beleefd weg. Hij is veel te druk.

Hoewel de andere deelnemers ervan uit gaan dat D66 beide posten wil claimen, polst Jetten nog wel even of de andere partijen belangstelling hebben voor een tweede staatssecretaris. ChristenUnie en VVD staan niet te springen. Fractieleiders Gert-Jan Segers en Klaas Dijkhoff kijken naar CDA-collega Pieter Heerma: die heeft met Pieter Omtzigt een Kamerlid in de fractie die ‘zo’n grote mond heeft’, kan hij het niet doen? Heerma antwoordt niet. De CDA’ers hebben genoeg van dit spelletje.

Premier Mark Rutte ontvangt Hans Vijlbrief (D66).Beeld ANP

Nog diezelfde maandag belt Jetten met Alexandra van Huffelen. Ze is voormalig Rotterdams wethouder en directeur van het GVB in Amsterdam. Zij heeft ervaring met een uitvoeringsorganisatie in stormachtige tijden en doet het goed als nieuw D66-senator. Van Huffelen schrikt even als Jetten haar het voorstel doet, omdat ze zich realiseert dat het geen makkelijke klus wordt waarvoor ze wordt gevraagd.

Thalys

Twee dagen later belt Jetten met Vijlbrief. Hij moet hard lachen in de Thalys tussen Parijs en Brussel als hij het smsje van Jetten leest: ‘Je voelt hem zeker al aankomen…’ Ze maken een afspraak, een gesprek in de trein kan weleens uitlekken.

Zonder dat ze van elkaar weten wie de andere kandidaat is, hebben ze een gesprek met vicepremier Koolmees en Jetten. Van Huffelen doet dat op het ministerie van Sociale Zaken, Vijlbrief bij hem thuis. Als Jetten en Koolmees de indruk hebben dat ze het willen doen, wordt het nieuwe duo bij elkaar gezet en brainstormen ze over hoe ze het gaan aanpakken in het laatste missionaire jaar en de demissionaire nasleep.

Pas als dat beklonken is, worden Hoekstra en Rutte ingelicht. “Dat méén je niet!” roept Rutte. “Hoe heb je Vijlbrief zover gekregen?” Rutte herinnert zich zijn ‘nee’ uit 2017. Maar hij toont zich tevreden dat D66 twee zware kandidaten vindt. En ook Hoekstra is aangenaam verrast, ook al verliest Nederland met de aanstelling van Vijlbrief een zware post in Brussel. “Excellente casting,” zo reageert hij.

Premier Mark Rutte ontvangt Alexandra van Huffelen.Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden