Plus

Zo kwam de ‘gedeeltelijke lockdown’ tot stand

Vanaf woensdagavond zit Nederland weer in een lockdown — geen ‘intelligente’ dit keer, maar een ‘gedeeltelijke’. Het kabinet wil het virus er weer onder krijgen, en meteen een einde maken aan maanden van warrig beleid, gemiste kansen en gesoebat. Een reconstructie, met de acht maatregelen als leidraad.

Jaap van Dissel, directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM, komt aan bij de Tweede kamer voor de technische briefing in de Tweede Kamer over het coronavirus.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

1. Cafés en restaurants: allemaal dicht

In het Catshuis, waar de top van het kabinet zondag bijeenkomt, legt RIVM-kopstuk Jaap van Dissel meteen een pijnpunt op tafel: de horeca moet aan banden. Cafés zijn een voornaam punt van zorg. Wél laat Van Dissel dan nog een opening voor restaurants: die kunnen mogelijk open blijven.

Er zijn in het kabinet drie ministers die daar wel oren naar hebben. Het ‘economische trio’ of de ‘drie W’s’: Wouter Koolmees (Sociale Zaken), Wopke Hoekstra (Financiën) en Eric Wiebes (Economische Zaken). Als er discussies zijn in het kabinet kijken premier Rutte en Hugo de Jonge (Zorg) ‘bijna uitsluitend’ naar het beteugelen van het virus. “Dat is het gezondheidstreintje waar ook minister Grapperhaus (van Justitie, red.) in zit,” zegt een betrokkene. “Maar dat economische trio houdt meer oog voor de schade voor bedrijven en de hele economie.”

Uiteindelijk wordt de discussie zonder gedoe beslecht, met een alledaags voorbeeld. “Wat als een café een bal gehakt serveert bij een biertje?,” oppert een minister. “Rekenen we die dan tot de restaurants? En belangrijker: wil je al die discussies steeds maar aangaan?” Het juridisch onderscheid tussen cafés en restaurants is zo klein, dat handhaven ook lastig zal zijn. Het oordeel is dus al snel: dan maar alles dicht.

Bezoekers spelen een bordspelletje voordat de cafés worden gesloten.Beeld REUTERS

Het kabinet denkt maandag nog aan sluiting voor twee weken, maar het OMT stuurt aan op vier. Als de cijfers van dinsdag binnenkomen, met een nieuw dagrecord aan besmettingen, is het pleit beslecht: vier weken is beter. “Die cijfers waren een dreun,” zegt een ingewijde.

Heropening zodra het weer wat beter gaat, kan altijd nog, redeneert het kabinet. Dát ingrijpen nodig is, staat voor De Jonge buiten kijf. De meeste besmettingen vinden nog steeds bij mensen tussen de 20 en 24 plaats, maatregelen moeten daarom op hen gericht zijn. Uit cijfers blijkt dat zij het vaakst besmet raken in de horeca en op het werk. Die besmettingen brengen ze mee naar huis, redeneert de minister.

2. Groepsgrootte: 30 per zaal, vier binnen

Premier Rutte verrast dinsdag zelfs enkele van zijn naaste medewerkers met een hagelnieuwe feestvariant. Hij doet de ‘blokjesverjaardag’ in de ban. Drie keer met vier personen taart eten op één dag: het mag niet meer. Het idee is niet uitputtend besproken en komt ook niet terug in het advies van het OMT. De verjaardagen zijn ‘anekdotisch’ in de toespraak van de premier geslopen, vertellen ingewijden. Ook kabinetsleden hebben de afgelopen weken ‘blokjesverjaardagen’ meegevierd, om die reden liet minister Wouter Koolmees nog een overleg schieten. “Zo werd de gedachte geboren dat expliciet te noemen,” zegt een Haagse bron.

Het veto over de blokjesverjaardag wordt in een adem genoemd met het beperken van de groepsgrootte in zalen, tot 30 personen. Daarover bestaat weinig discussie. Zogenaamde ‘superspreaders’ spelen in de verspreiding van het virus een grote rol, stellen steeds meer wetenschappers. De vuistregel: 10 procent van de besmette personen veroorzaakt 80 procent van de besmettingen. Met andere woorden: de meeste patiënten besmetten niemand, maar sommige patiënten besmetten heel veel anderen, vaak ook in een kort tijdsbestek.

Het beperken van groepsgroottes is een effectief middel dit te voorkomen. Het is een belangrijk extra argument om de horeca dicht te gooien. Van de bekende besmettingsclusters zit weliswaar nog geen 10 procent in de horeca, maar dat zijn wel de grootste clusters. Gemiddeld bestaan ze uit 15 personen, met uitschieters naar boven. Daarmee vormen café-avondjes volgens het kabinet een belangrijke verspreider van het virus.

Theater Carre houdt de deuren ten minste twee weken dicht.Beeld ANP

3. Sport: competities stilgelegd, maar sportscholen blijven open

Pijnlijk nieuws voor teamsporters, van jong tot oud: er gaat een streep door de competitie. Niet omdat er nou zoveel besmettingen zijn vastgesteld, zeker op de voetbalvelden niet. Maar teamsporten brengen zó veel mensen op de been, dat het simpelweg te veel contacten en reisbewegingen oplevert, redeneert het kabinet.

Opvallend is dat sportscholen openblijven. Binnen het OMT bestaat daarover verdeeldheid. Niet gek: binnen vinden veel meer besmettingen plaats dan buiten, sporten zorgt er bovendien voor dat mensen hun longen intensief gebruiken. Volgens wetenschappers vergroot dat de kans op verspreiding. Een Zuid-Koreaanse studie onderzocht 112 besmettingen uit februari, die aan 12 verschillende sportscholen gelinkt worden. De onderzoekers concluderen dat intensieve binnensport tijdens uitbraken geen goed idee is.

In Nederland is volgens het RIVM 4 procent van de uitbraken gerelateerd aan ‘sport- en vrijetijdsbesteding’, maar concreter wordt dat niet gemaakt. Wel was er recent een handbalwedstrijd in een sporthal in Oss, die volgens aanwezigen gelinkt kan worden aan minstens 17 besmettingen.

Het kabinet stelt zich op het standpunt dat afstand houden in sportscholen mogelijk is, en dat ze dus niet dicht hoeven. Individueel sporten blijft ook gewoon toegestaan. Het effect van sport op welbevinden en gezondheid speelt daarbij ongetwijfeld een rol.

4. Evenementen, kermissen, festivals: allemaal verboden

In het Catshuis kiest het kabinet zondag bewust voor een koerswijziging. Niet langer wordt gehamerd op ‘maatwerk per regio’: het is weer tijd voor generieke, landelijke regels. Niet alleen speelt een rol dat ic-baas Diederik Gommers op zaterdag de druk op het kabinet heeft verhoogd door te pleiten voor een ‘lockdown’. De koerswijziging heeft ook veel te maken met groeiende irritatie over de burgemeesters. Met pijn in de ogen heeft het kabinet gezien hoe de Tilburgse burgemeester Theo Weterings bijvoorbeeld het feest van Willem II-fans liet doorgaan. En in tal van gemeentes hebben kermissen groen licht gekregen, terwijl anderen er juist een streep door zetten.

Het kabinet heeft steeds contact met het Veiligheidsberaad van 25 regioburgemeesters met voorman Hubert Bruls, maar het chagrijn daarover groeit. “Of het nu om handhaven van evenementen ging, of het dragen van mondkapjes: die 25 komen nauwelijks op één lijn,” zegt een betrokkene. “De helft durft via noodverordeningen lokaal beleid te maken. Maar de andere helft is bang voor jarenlange vetes met ondernemers en kijkt vooral naar Den Haag. Het idee: leg ons alsjeblieft landelijke regels op, zodat wíj er niet op aangekeken worden.”

Dat het nieuwe verbod voor veel sectoren weer een dreun is, is zonneklaar. Economen vrezen dat deze tweede gedeeltelijke lockdown een nieuwe poeier voor de economie betekent. Daar zijn ook Rutte en De Jonge van doordrongen. “Natuurlijk is er angst voor de economische gevolgen,” zegt een ingewijde. “In het voorjaar hebben we het redelijk ondervangen, maar we weten niet hoe lang dit gaat duren. Als er in januari een vaccin is, valt het misschien nog relatief mee. Maar wat als het veel later wordt?”

5. Musea en pretparken blijven open - en scholen ook

In hun advies aan het kabinet schrijft het OMT verdeeld te zijn over de vraag of publiekstrekkers als de Efteling en het Rijksmuseum niet beter de deuren kunnen sluiten. Het dubbeltje valt voor deze ‘doorstroomlocaties’ de goede kant op.

Ook het openhouden van scholen wordt achter de schermen ‘ter discussie gesteld’, weten bronnen. Vooral het onderwijs van kinderen die ‘niet per se meer thuiswonend’ zijn. “Voor het sluiten van lagere of middelbare scholen voelt nauwelijks iemand. De onderwijsachterstanden en de druk op thuiswerkende ouders, is iedereen een gruwel.”

International Street Art Museum.Beeld REUTERS

Sommige leden van het OMT pleiten voor het tijdelijk stilleggen van het middelbaar-, hoger- en universitair onderwijs: onder tieners en twintigers vinden veel besmettingen plaats. Een unaniem advies komt er niet. Maar, schrijven Van Dissel en co: ‘voor studenten zou duidelijk moeten zijn dat zij niet naar de onderwijslocatie komen tenzij dat echt noodzakelijk is.’

6. Thuiswerken! En nu echt!

Er bestaat in de hoogste Haagse regionen onvrede over het gedrag van de Nederlanders. Recente uitkomsten van gedragsonderzoek worden door een ingewijde ‘tamelijk schrikbarend’ genoemd. Ruim 40 procent van de mensen met klachten gaat bijvoorbeeld toch naar werk of café. Zelfs met een positieve test op zak respecteren sommigen de quarantaine niet. Ook het verzoek om zoveel mogelijk thuis te werken had weinig effect. “Vandaar ook de vrij dringende preek van Rutte en De Jonge dinsdag. Ze kunnen allerlei maatregelen afkondigen, maar als ze niet nageleefd worden, heeft het geen zin.”

De nieuwe gedeeltelijke lockdown is volgens het kabinet een rechtstreeks gevolg van ons eigenwijze gedrag. De nieuwe regels zijn ‘minder afhankelijk van de welwillendheid van mensen’, schrijft De Jonge. Van werkgevers wordt ook een actievere rol gevraagd. Wie het echt verprutst kan zijn werkplek twee weken dichtgooien.

Bij het kabinet leeft de hoop dat ‘de Nederlander’ zich herpakt. “Mensen zijn het zat, dat is logisch. In het voorjaar was de bereidheid heel groot. Nu denken ze: o mijn god, niet weer. Maar de hoop is dat mensen toch hun verantwoordelijkheid nemen.”

7. Vakantie: een reisje naar de Randstad mag (nog)

Wat het buitenland betreft zijn de reismogelijkheden al redelijk beperkt: veel landen zijn er net zo slecht aan toe als wij, met een negatief reisadvies tot gevolg. In andere landen willen ze óns niet hebben. Maar hoe zit dat in het binnenland? Het kabinet vindt dat mensen hun reisbewegingen moeten beperken, maar het OMT was graag nog een stapje verder gegaan. ‘Raad mensen af om te reizen naar hotspots in Nederland indien het niet strikt noodzakelijk is om de reis te maken’, is het advies. Dat zou betekenen dat een reisje naar de Randstad er voor mensen uit de rest van het land niet meer inzit.

Zover gaan Rutte en De Jonge dus niet. Het kabinet heeft de maatregel wel in de gisteren gepresenteerde ‘routekaart’ staan, maar hij komt pas uit de kast als Nederland in een ‘echte’ lockdown gaat.

8. Iedereen een mondkapje (zelfs Van Dissel!)

Het is een beeld uit duizenden: RIVM-baas Jaap van Dissel die gisteren bij de Tweede Kamer uit de auto stapt met een mondkapje voor zijn neus en grijze baard. Als zelfs hij overstag is, kunnen we wel stellen dat deze ‘slepende discussie voor eens en altijd beslecht is’, om Mark Rutte te citeren. Iedereen moet er in publieke binnenruimtes verplicht eentje op, en daarmee is de draai van kabinet en OMT compleet.

Het grappige, zeggen Haagse bronnen, is dat er binnen het kabinet al een tijdje ‘nauwelijks discussie’ meer is. Scepsis is ingeruild voor pragmatisme: baat het niet, dan schaadt het niet. Vooral de leiders van de coalitiepartijen drongen bij Rutte en De Jonge aan op één heldere, landelijke lijn.

Het OMT schrijft in zijn advies dat de discussie over mondkapjes de afgelopen maanden ‘buiten proportie is geraakt’ en zelfs zó uit de hand liep dat ook het draagvlak voor andere maatregelen - zoals de anderhalve meter - er onder begon te lijden. “Dat is ook het kabinet aan te rekenen, met al die halve besluiten,” stelt een insider. “De Tweede Kamer moest het daarom afdwingen.”

In Den Haag is het besef dat te veel verwarring de zaak geen goed doet duidelijk ingedaald. Dan maar wat minder maatwerk. Die filosofie klinkt door in het hele pakket. Iedereen een mondkapje, alle horeca dicht, het complete onderwijs blijft open. Het leidt tot scheve gezichten, maar duidelijk is het wel.

En nu maar bidden dat het voldoende is om de vermaledijde R onder de 1 te krijgen. “Het is de vraag of we het kunnen ombuigen,” zegt een insider. “Dat weten we gewoon niet. Dit voorjaar lukte het, maar nu komen de herfst en de winter. Niemand weet wat voor effect dat heeft.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden