Stakend personeel van het OLVG Oost, eerder deze maand. ‘De rek is eruit, in de hele publieke sector.’

Plus Achtergrond

Zijn hogere salarissen de oplossing voor personeelstekorten?

Stakend personeel van het OLVG Oost, eerder deze maand. ‘De rek is eruit, in de hele publieke sector.’ Beeld ANP

Vanwege personeelstekorten gaan scholen een week dicht. Ook sluiten politiebureaus en hele verpleegafdelingen. Moeten in de hele publieke sector de salarissen omhoog?

Dat het nog zo lang goed is gegaan in de zorg, het onderwijs en de rest van de publieke sector heeft alles te maken met het soort mensen dat voor zulk werk kiest, zegt Thijs Roovers. 

Klaarstaan voor een ander, dat is volgens de Ams­terdamse leraar en voortrekker van protestbeweging PO in Actie wat al deze beroepsgroepen met elkaar gemeen hebben. “Het is een fantas­tische eigenschap en heel krachtig. Daarmee kun je veel opvangen. Tot het klapt.”

Toen de personeelstekorten de laatste jaren snel opliepen, waren collega’s steeds bereid een stapje extra te zetten. Maar voor de overgebleven leraren, agenten en verplegers liep de werkdruk alleen maar verder op. Tot het echt niet meer ging. Inmiddels ziet Roovers veel collega’s afhaken met een burn-out. De rek is eruit, in de hele publieke sector. “Als het klapt, klapt het ook hard.”

Dat is volgens hem ook de reden dat op scholen en politiebureaus in Amsterdam werd besloten tot een noodstop. In Nieuw-West leggen 16 scholen het onderwijs van 5000 kinderen een week stil omdat ze geen uitweg meer zien. Burgemeester Femke Halsema sluit ’s avonds twee politie­bureaus en hele politie-afdelingen worden op een waakvlammetje gezet. Het GVB kan geen conducteurs vinden. Het OLVG-ziekenhuis in Oost sloot eerder twee verpleegafdelingen.

Roovers ziet veel overeenkomsten tussen het onderwijs en andere delen van de publieke ­sector. Niet voor niets sloeg PO in Actie vorig jaar de handen ineen met zorgpersoneel en andere ambtenaren voor een grote demonstratie. Ze benadrukten toen ook dat het ging om meer dan salaris alleen. Ze hekelen ook de bureau­cratie die leraren, verplegers en agenten extra belast. “Beleid dat ergens in een kantoor op de elfde etage is bedacht,” zegt Roovers.

Haasje-overeffect

Wel is het met geld begonnen. Berekend werd dat vanwege de in 2008 uitgebroken crisis al zo’n 60 miljard is bezuinigd op de publieke sector. “Al vanaf het kabinet Rutte-I.” Wat alle ambtenaren met elkaar gemeen hebben, is dat ze jarenlang op de nullijn werden gezet, een achterstand die nog altijd niet is ingehaald en het vak onaantrekkelijk maakt. Als je het Roovers vraagt, is ‘een rigoureus deltaplan’ voor de publieke sector nodig. Heel veel geld dus.

Maar voor hoogleraar Jos Blank, die zich als geen ander heeft verdiept in de prestaties van overheidsorganisaties, zijn hogere salarissen niet de oplossing voor de personeelstekorten. “Ik verzet me tegen de gedachte dat geld alles oplost,” zegt de hoogleraar Productiviteit van de publieke sector aan de universiteiten van Rotterdam en Delft.

Dat is alleen al vanwege de krapte op de hele arbeidsmarkt een slecht idee, vindt hij. De scholen, politiebureaus en zorginstellingen zouden alleen maar concurreren met elkaar en andere sectoren waar de personeelstekorten soms nog hoger zijn. Blank waarschuwt voor een ‘haasje-overeffect’ van loonsverhogingen door sectoren die tegen elkaar opbieden om personeel dat er niet is.

Dit najaar kwam Blank tot een pijnlijke evaluatie van allerlei hervormingen waarmee publieke instellingen afgelopen decennia hun produc­tiviteit wilden opstuwen. Meer doen met minder mensen lijkt immers onvermijdelijk door de opdoemende vergrijzing. Maar in zijn evaluatie waren de opbrengsten van dure reorganisaties nauwelijks terug te vinden. Zijn conclusie: het beste beleid is de hand op de knip.

Kortetermijndenken

Dat is ook zijn argwaan als het gaat om de roep om meer geld voor de hele publieke sector. Er is maatwerk nodig, vindt hij. Blank vraagt zich af of leraren zo beroerd verdienen. In de verpleging en de thuiszorg zijn ze volgens hem een stuk slechter af. Veel leraren werken in deeltijd, waardoor ze ook veel aan elkaar moeten overdragen. Door allerlei toeslagen is het onaantrekkelijk om meer uren te maken, legt Blank uit. “Haal die systeemfout eruit en het arbeidsaanbod neemt vanzelf een stuk toe.”

En is het wel zo dat de werkdruk in de hele publieke sector zo hoog oploopt? En waarom dan? “Uit cijfers blijkt dat de criminaliteit al een jaar of tien daalt. En waar agenten vroeger een hele dag kwijt waren om met een fototoestel verkeersovertredingen vast te stellen, gaat dat nu automatisch,” zegt Blank. “Al sinds jaar en dag heeft de politie forse problemen in de organi­satie zelf. Los dat eerst eens op.”

Ook de Tilburgse hoogleraar arbeidsmarkt Ton Wilthagen vindt het te simpel om alleen naar de salarissen te kijken. “Is het een kwestie van geld? Waarschijnlijk niet. Het is een kwestie van mensen en die hebben we nu niet.”

Hogere lonen zijn maar een klein deel van de ­oplossing. Hij denkt bijvoorbeeld ook aan zij-­instromers, studenten en gepensioneerden, ­betaalbare woningen en meer uren voor deel­tijders. Waarom de vakbonden dan toch altijd focussen op het salaris? “De rest past niet op het spandoek,” zegt Wilthagen.

De personeelstekorten ontwrichten de samenleving, zegt hij. En het probleem is wel degelijk met minder geld begonnen. Dat ambtenaren op de nullijn zijn gezet zodat we aan de Brusselse begrotingseisen konden voldoen, illustreert voor hem de verwaarlozing van de publieke sector. “Omdat we Europees het beste jongetje van de klas wilden zijn. Kortetermijndenken, waarvoor we nu de rekening krijgen gepresenteerd.”

Want ook toen was al bekend dat personeels­tekorten dreigden in de zorg en het onderwijs. Toch werden in de thuiszorg mensen ontslagen en werden jongeren die kozen voor een lerarenopleiding bepaald niet met open armen ontvangen. “Het is verwaarlozing, maar ook het onvermogen om in te spelen op de arbeidsmarkt. We onderschatten het feit dat mensen nog steeds het verschil maken. En dat je daar zuinig op moet zijn, ook in tijden van crisis.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden