PlusAnalyse

Wie spreekt Mark Rutte nog tegen?

Mark Rutte deed zelfonderzoek. En daar had hij niemand bij nodig, vond hij. Het zegt iets over hoe weinig critici de VVD-leider nog om zich heen heeft.

null Beeld ANP
Beeld ANP

Half Nederland zat klaar om naar zijn zelfinspectie te luisteren maandagavond bij Nieuwsuur. Op de vraag of Mark Rutte ook aan iemand had gevraagd of hij nog op het juiste spoor zat, antwoordde de VVD-leider: “Dat niet.”

Rutte doorliep zijn zelfreflectie de afgelopen weken helemaal alleen, bevestigen ook mensen uit zijn omgeving. Dus de leider van de grootste partij van het land ligt onder vuur en overlegt met niemand over wat hij aan zichzelf moet verbeteren? Het zegt iets over de onaantastbare positie die Rutte heeft binnen de VVD.

“Onverstandig,” vindt Sandra Groeneveld, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Leiden. “Het is altijd goed om over jezelf na te denken. Maar zonder kritiek van anderen wordt je niet opgefrist. En juist als leider die al zo lang aan de macht is, moet je daar alert op zijn.”

Wachten op de gang

Rutte is nu veertien jaar leider van de VVD, waarvan tien jaar ook premier. Zeker in het begin moest hij opboksen tegen criticasters in zijn partij. Zo moest hij in 2009 uren op de gang wachten toen het partijbestuur besprak of de VVD nog wel met hem verder wilde. Moest hij onder druk van de fractie meermaals de koers bijstellen. Maar veel stevige figuren om hem heen zijn verdwenen. Ivo Opstelten is met pensioen, Halbe Zijlstra is weg, Edith Schippers vertrok, Klaas Dijkhoff ook.

Volgens VVD’ers is het niet zo dat niemand hem wel eens de waarheid zegt. Zo is zijn politiek assistente Caroline Hermans stevig, bezweren VVD’ers. En hij spart nog steeds wel eens met voormalig Alcatelbaas Ben Verwaayen over zijn toekomst. Maar de spoeling is dun. “In elk geval in de fractie is bijna niemand meer die zijn vinger nog wel eens opsteekt,” constateert een liberaal.

Volgens Groeneveld lijkt het erop dat iets is scheefgegroeid bij de VVD. Meer dan de helft van de VVD-Kamerleden is vervangen met de verkiezingen. “Een leider moet voldoende capabele mensen om zich heen verzamelen die hem van feedback kunnen voorzien. Al die nieuwe gezichten in de fractie ogen wel fris, maar zijn ze dat wel? Die mensen zitten op die plek dankzij Rutte. De ervaring leert dat zulke mensen zich minder vrij voelen om tegen hun leider te zeggen dat hij dingen verkeerd doet.”

Terwijl het vierde kabinet met zijn naam er nog niet is. Andere partijen willen dat hij laat zien dat hij is veranderd. Zijn bestuursstijl staat in het verdachtenbankje. Te veel conflicten worden bezworen door in beton gegoten afspraken, gemaakt achter gesloten deuren.

Voormalig VVD-Kamerlid Ton Elias klaagt al jaren over gebrek aan debat. “Er is een ja-en-amencultuur ontstaan in mijn partij,” vertelt hij. “De VVD is Rutte, Rutte en nog een Rutte. Hij had meer mensen om zich heen moeten verzamelen die hem van weerwoord voorzien.”

Niet dat Rutte zich als monarch gedraagt, zegt Elias. “Hij is echt een rare vogel, geeft niets om uiterlijk vertoon of bezit. Maar er is wel iets van Byzantinisme rond de troon ontstaan. Dat moet anders. Wie van de nog actieve VVD’ers is in staat om het Torentje in te lopen en zeggen: luister eens vriend?! Zijlstra en Schippers konden dat, dat kon er echt hard aan toe gaan.”

Groepsdenken

Hoogleraar psychologie Paul van Lange (Vrije Universiteit) wijst op het verschijnsel ‘groepsdenken’. “Wie lang in een rol zit, stelt veel gewoontes niet meer ter discussie. En dat geldt ook voor de groep om de leider heen. Zeker als iemand al zo veel heeft bereikt. Rutte heeft vier keer de verkiezingen gewonnen, dat is uniek. Dan moet je wel van heel goede huize komen om hem nog te adviseren.”

Wie lang aan de macht is, raakt losgezongen. Het patroon is vaak: je leidt een partij al langer en steeds minder mensen om je heen durven je te zeggen dat het niet goed gaat. Historicus Rutte weet als geen ander hoe het toenmalig PvdA-leider Joop den Uyl verging. Halverwege de jaren ’80 was de magie uitgewerkt. Dat tweede kabinet-Den Uyl zou er niet meer komen. Veel fractiegenoten wilden dat hij plaats maakte. “We hadden tegen Joop moeten zeggen: zo kan het niet langer. Maar we konden dat niet opbrengen,” zei toenmalig PvdA-Kamerlid Wim Meijer later.

Of neem Ruttes voorganger in het Torentje Jan Peter Balkenende, die één verkiezing te lang door ging. De CDA-leider had drie verkiezingen op rij gewonnen. Maar in de aanloop naar de verkiezingen van 2010 voelden veel partijgenoten aan dat de kiezer hem beu was. “Na acht jaar wil je toch ook wel eens een nieuwe zomerjurk,” probeerde Kamerlid Annie Schreijer-Pierik nog. Maar Balkenende werd herbenoemd. Ook omdat niemand anders zich kandideerde.

In de jaren voorafgaand aan dat moment werd er in de CDA-fractie wel zachtjes geklaagd. Dat ze hun leider nooit meer zagen of spraken. Dat alles in dienst stond van het bestendigen van de macht. Dat Balkenende de binding met de rest van de partij verloren zou zijn. Niemand die het hardop durfde te zeggen.

Tjibbe Joustra vindt dat het niet moet worden overdreven. De ex-topambtenaar schreef onlangs een boek over hoe leiders crises onder controle kunnen houden en schreef in het verleden mee aan het VVD-verkiezingsprogramma. “Rutte wordt omringd door heel veel mensen. En geloof me: hij krijgt zijn portie kritiek elke dag. Twee maal daags krijgt hij te horen wat hij allemaal fout doet: van de media en van de Tweede Kamer. Als je zo veel publiciteit krijgt als hij, ben je echt wel in staat zelf conclusies te trekken.”

Bestuurscultuur

Dat Rutte heeft erkend dat hij zelf ook onderdeel is van een te debatsmorende bestuurscultuur, is al een goed begin, vindt Joustra. “Dan ben je al een stap verder.” Zelf zei Rutte deze week dat hij begrijpt waar zijn drang vandaan komt om in achterkamertjes conflicten te beslechten. “Ik kom uit een gezin waarin we ongelofelijk ruzie konden maken en het dan weer helemaal bijlegden en waarin je altijd probeerde juist die persoonlijke verhoudingen goed te houden.” Hij zei ook hulp nodig te hebben om niet in ‘de oude fout te vervallen’.

Elias heeft ook wel vertrouwen dat Rutte heeft ‘geïnternaliseerd’ wat er fout gaat. “Je zag het debat deze week ook kantelen. Dat vierde kabinet-Rutte, dat komt er wel.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden