Plus Achtergrond

Wetenschappers maken de balans op: genderneutrale taal werkt in Zweden

Het genderneutrale toilet maakt nog vaak de tongen los; genderneutrale taal staat nog wat te wachten. Beeld Getty Images/iStockphoto

Genderneutrale taal doet mensen anders denken over de seksen, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek naar een wettelijke taalhervorming in Zweden. Voorwaarde: de taal moet de ontwikkeling van de samenleving volgen, niet voorschrijven.

De Zweden hoeven niet te kiezen tussen han (hij) of hon (zij); ze kunnen terugvallen op hen, het genderneutrale voornaamwoord dat in 2015 wettelijke status kreeg. Helpt dat nou, zo’n taalhervorming?

Ja, concluderen twee Amerikaanse wetenschappers (een vrouw en een man) die het in Zweden onderzochten. Dit korte antwoord is het halve verhaal; het ging de onderzoekers erom te achterhalen wat een genderneutrale taalhervorming precies in gang zet.

Dat de invoering van ‘hen’ Zweden minder masculien heeft gemaakt, meer feminien, en toleranter jegens seksuele minderheden, staat buiten kijf, schrijven ze in vakblad PNAS. Maar dat kan allerlei oorzaken hebben. Neem alleen al het feit dat er jaren is gedebatteerd over de invoering van het genderneutrale voornaamwoord. Dat politieke debat heeft veel Zweden de ogen geopend voor de sekseongelijkheid in hun taal en in hun denken. En de ontwikkeling naar een meer seksegelijk Zweden, kan heel goed een sociale ontwikkeling zijn, waarvan taal een uiting is, geen oorzaak.

Voornaamwoordentraining

Om het effect van taal op zichzelf eruit te filteren, vroegen de onderzoekers enkele duizenden Zweden online mee te doen aan een reeks testen. Ze moesten bijvoorbeeld een naam geven aan een getekende figuur die evengoed man als vrouw zou kunnen zijn of iets er tussenin. Ze moesten namen verzinnen voor de hoofdpersonen in een verhaaltje. En ze kregen vragen over vrouwen in de politiek en over seksegelijkheid in de Zweedse samenleving.

Vooraf was de ene groep deelnemers getraind met mannelijke voornaamwoorden, een tweede groep met vrouwelijke en een derde groep met genderneutrale. Dat bleek zijn uitwerking te hebben, niet alleen op de gekozen namen maar ook op de meningen over politiek en samenleving.

Het zou natuurlijk kunnen dat de deelnemers op hun hoede waren, en sociaal wenselijke en politiek correcte antwoorden gaven. Om dat uit te sluiten, klokten de onderzoekers de snelheid waarmee voornaamwoorden werden gehanteerd. Als je woorden niet spontaan gebruikt maar omdat het moet, gaat dat iets trager. Dat bleek hier niet het geval: de genderneutraliteit was bij de onderzochte Zweden een automatisme geworden.

Hiermee is volgens de onderzoekers voor het eerst aangetoond hoeveel effect taal kan hebben op seksegelijkheid en tolerantie jegens homo’s, lesbiennes en transgenders. Conclusie: woordkeuze kan een samenleving veranderen.

Scheve verhouding

Mannelijke voornaamwoorden en aanduidingen simpelweg van toepassing verklaren op alle seksen werkt minder goed dan de genderneutrale variant. Je kunt in een bedrijf of organisatie iedereen medewerker noemen, en ook veel vrouwen geven daar de voorkeur aan, maar bij het woord ‘medewerker’ denken veel mensen in eerste instantie aan een man, zoals ze bij het woord ‘secretaris’ een man voor zich zien, terwijl het evengoed een vrouw kan zijn. Zelfs woorden als ‘mens’ en ‘persoon’ gaan gebukt onder de scheve verhouding tussen de seksen.

Dat verandert wel, zeggen de onderzoekers, maar langzaam. In het Engels wordt they wel gebruikt als genderneutraal enkelvoud, maar veel Britten blijven dat woord associëren met mannen, bleek uit eerder onderzoek. De introductie van nieuwe, genderneutrale voornaamwoorden kan de emancipatie versnellen, concluderen de Amerikaanse wetenschappers.

Ze zagen tijdens hun onderzoek nog iets opmerkelijks: consequent gebruik van vrouwelijke voornaamwoorden in plaats van mannelijke heeft hetzelfde emanciperende effect. Maar dat kan een heel andere discussie oproepen dan een genderneutrale uitbreiding van de taal.

Kan Nederland dit ook?

Een genderneutraal alternatief voor hij en zij, hem en haar, en hoe moet het dan met acteur en actrice? Is de Zweedse ingreep in de taal ook in Nederland denkbaar?

Er is ook hier een kentering gaande, ziet woordenboekmaker Ton den Boon. “Veranderingen in de samenleving hebben vaak invloed op taal. Vroeger was bewindsman bijvoorbeeld de standaardterm. Later kreeg je ook de bewindsvrouw, en nu zie je het woord bewindspersoon opduiken.”

Nieuw taalgebruik kan helpen bij het bevorderen van inclusiviteit, zegt hij, mits die beweging eerst uit de samenleving komt en daarna weerslag vindt in de taal. De betekenis van een woord verandert daarbij vaak eerder dan het woord zelf. Zo worden woorden met mannelijke uitgangen, die eindigen op -er, steeds vaker voor mannen én vrouwen gebruikt. “Denk aan kostwinner of dokter. Er zijn tegenwoordig meer vrouwelijke dokters dan mannelijke. Dan krijgt zo’n woord een andere lading.”

De kans is groot dat er de komende tijd meer neutrale termen in omloop komen, denkt Vivien Waszink, taalkundige bij het Instituut voor Nederlandse Lexicologie. Volgens Waszink kun je inclusiviteit het beste bevorderen door iets weg te laten in plaats van extra woorden toe te voegen. Bijvoorbeeld juist niet iemands geslacht vermelden, zeker in een context waar dat er niet toe doet. “Veel mensen wonden zich vreselijk op over het feit dat je in de trein geen ‘dames en heren’ meer hoort. Ik dacht eerst zelf ook: mij maakt het niet zoveel uit. Maar daarna dacht ik: waarom zou je in deze context iemands geslacht überhaupt noemen? ‘Goedemorgen allemaal’ volstaat.”

Dat laatste is Joost Swanborn, neerlandicus en oprichter van tekstbureau Taaldokter, niet met haar eens. Genderneutrale aanspreekvormen betekenen ook een vorm van taalverarming, vindt hij. “Dat mensen met het woord directeur zowel man als vrouw kunnen bedoelen, is natuurlijk prima. Maar een ‘hallo mensen’ in plaats van ‘geachte dames en heren’, daar ben ik niet voor. Het eerste is zielloos, het tweede laat wellevendheid zien. Dat mag van mij voorgaan op politieke correctheid.”

Amber Dujardin

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden