PlusInterview

Wetenschapper Robbert Dijkgraaf: ‘Investeer in het voorkomen van rampen’

Wat leert deze coronacrisis ons? Hoe zal het virus onze maatschappij veranderen? Het is goed dat we wakker schrikken, zegt Robbert Dijkgraaf, directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton. ‘Deze tijd maakt het haalbaar om dingen anders te zien.’

Agenten in New York ontruimen de metro; vanwege de corona-uitbraak worden de treinstellen elke nacht extra goed gereinigd.Beeld Spencer Platt/Getty Images

‘Ik houd me dagelijks aan een strak schema en een geregeld leven. Vroeg op, veel wandelen, goed eten. Dat is mijn manier om met deze crisis om te gaan,” zegt Dijkgraaf via Zoom. Hij bevindt zich in zijn huis in Princeton, waar onder anderen Albert Einstein en ­Robert Oppenheimer ooit woonden. Net als veel ­collega-wetenschappers moest ook Dijkgraaf na de uitbraak van het coronavirus overstappen op virtueel vergaderen. “Ik had een aantal board meetings en jury-overleggen, die soms wel twee dagen in beslag namen. Bij een ervan moesten we tweehonderd kandidaten bespreken. Normaal gesproken vindt dat ­ergens in de wereld plaats, bijvoorbeeld in een hotel, en dan breng je veel tijd met elkaar door. Nu zit je twee dagen non-stop voor een beeldscherm en kom je tot de conclusie dat dat ­gewoonweg niet te doen is.”

Amerika

“In veel opzichten zijn dingen in de Verenigde Staten altijd extremer. Vaak slechter, soms beter, maar altijd intensiever. De dempende werking die Europa kent, zoals met het sociale vangnet van een overheid, dat kennen we hier niet. Amerika is een land van grote oscillaties. We zitten hier niet alleen in het epicentrum van de Covid-19-crisis, er is hier ook nog een president die de situatie alleen maar erger maakt. Voor mij is dat een reden om niet helemaal in het nieuws op te gaan.”

Zwakte

“Eigenlijk kunnen we ook nu nog bijna alles. Boodschappen bestel je met je app online en die worden tot in je keuken gebracht. Hoewel de wereld in crisis is, facetimen we met iedereen. Ook mijn werk gaat gewoon door. Dat was vijftig jaar geleden schier onmogelijk. We kunnen echter niet alles. Onze grote zwakte is dat we te weinig hebben nagedacht over de weerbaarheid van de wereld. Te lang heerste er een houding van: als er een ramp gebeurt, dan gaan we er achteraf wel wat aan doen. We moeten investeren in het voorkomen van rampen, het voorkomen van slechte dingen. Dat vinden we psychologisch gezien lastig, daar hebben we grote moeite mee.”

“Deze coronacrisis is vergelijkbaar met een oorlogssituatie. De maatschappij wordt op een harde manier geconfronteerd met de gaten in het vangnet, de manier hoe we zijn voorbereid op een noodsituatie en de middelen die beschikbaar zijn om erop te reageren. Eén ding is pijnlijk duidelijk geworden: in het verleden is veel te weinig geïnvesteerd in kennis, gezondheidszorg en internationale samenwerking. Deze zwakke punten zullen het beleid en het debat van de komende jaren bepalen.”

Lens

“Wanneer er een ramp gebeurt, schrikken mensen wakker en specifieke details van die ramp nemen de overhand. Na 11 september 2001 werd er alleen maar gepraat over moslimterrorisme en de focus in de wereld, zeker die in de VS, was helemaal daarop gericht. Zonder dat we het doorhadden, viel in 2008 de Amerikaanse bank Lehman Brothers om, belandde de wereld in een financiële crisis en was daar dus opeens een nieuwe ramp.”

“Dat was de setting van de afgelopen twaalf jaar. Nu hebben we een virus als vijand en overal zie je de neiging om nu alles door de lens van het virus te bekijken, terwijl je de lens breder moet trekken. Het is niet zo dat we niet genoeg over pandemieën hebben nagedacht, maar we zijn vergeten om een totaalbeeld te schetsen van alle bedreigingen en te kijken hoe we daarmee omgaan. Vergelijk het met een land dat altijd de laatste oorlog wil winnen. In de Koude Oorlog bewapende de VS zich met tanks en kernwapens tegen de Sovjet-Unie en opeens bleek terrorisme het probleem te zijn.”

Blinde vlek

“Het goede van een crisis is dat je wakker schrikt. De gangbare fout is echter dat de volgende crisis wordt gezien als een replica van de crisis waar we nu doorheen gaan. Dit virus zat in onze blinde vlek en de grote vraag is: wat voor andere blinde vlekken hebben we? ­Klimaat-verandering, voedselveiligheid en economische ongelijkheid zijn andere grote risico’s die het leven kunnen ontwrichten.”

“Deze crisis maakt duidelijk dat de wereld een enorm ingewikkeld systeem is geworden, met veel onderlinge afhankelijkheid. Vergelijk het met het wegennetwerk van Nederland: als er ergens een vrachtwagen omkiepert, dan krijg je een verkeersinfarct en voor je het weet staat het hele land vast. Dit is een metafoor voor de ­fragiliteit van de internationale samenleving.”

Pijlers

“Wetenschap en technologie zijn de twee belangrijkste pijlers van de maatschappij. Maar het is de aanval en de verdediging tegelijk. Veel van de problemen zijn veroorzaakt door de mens en de technologie, van kernwapens tot zure regen. Er is maar één manier om kwade technologie te bestrijden: met goede technologie. Natuurlijk zitten we nu binnen en houden we anderhalve meter afstand, maar dat is een botte manier om de crisis te bestrijden. De slimme manier is om te detecteren, om behandelmethodes te ontwikkelen en om een vaccin te vinden. De hoop is gericht op de wetenschap. Als je ergens een klein zonnetje achter de wolken wilt zien, op korte termijn, dan is het dat het respect voor en de afhankelijkheid van wetenschappelijke kennis is vergroot.”

2021

“Een heleboel dingen zijn een jaar ­verschoven. Van de Olympische Spelen tot het songfestival tot het afstuderen van onze middelste zoon. Hij is onderdeel van ‘The Great Class of 2020’, maar krijgt zijn diploma pas in mei 2021. De klok is een jaar teruggezet, maar wordt ook versneld vooruitgezet. Volgend jaar is het ook 2022 of zelfs 2030. Deze crisis moet je zien als een aardverschuiving. De spanning bouwt zich langzaam op, er gebeurt de hele tijd niks en dan volgt de schok en die mondt uit in een transitie. Vooral op het gebied van technologische ontwikkelingen. In die zin hebben we de toekomst versneld binnengehaald. Aan de andere kant hebben we de toekomst een jaar uitgesteld.”

Zonvakantie

“Een crisis kan louterend werken, omdat we gezamenlijk een gedachtenexperiment hebben gedaan. Heel lang hebben we in een waan geleefd en gedacht dat we bepaalde dingen erg nodig hadden. Dat is niet zo. We werken ­keihard voor de vierde (zon)vakantie en om te eten in een sterrenrestaurant. Het hele ­pakket is los zand en als je één element van je leven verandert, dan verandert alles.”

“Onze zoon zei laatst dat hij het eigenlijk ­prima vond zonder alle auto’s en vliegtuigen. En hij heeft gelijk. We hebben straks een tijd in een alternatieve wereld geleefd en dat maakt het haalbaar om dingen anders te zien. Natuurlijk zullen we uiteindelijk terug­veren naar een deel van ons oude leven, maar niet op het niveau zoals we dat gewend waren. En zeker niet met nog een schepje er bovenop.”

Robbert Dijkgraaf

Ridderkerk, 24 januari 1960

Robbert Dijkgraaf is universiteits­hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is sinds 2012 directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton (Verenigde Staten). Tot juni 2012 was hij president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Geregeld treedt hij op in de media om wetenschap te populariseren.

Robbert Dijkgraaf.Beeld Taylor Hill/Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden