Plus Analyse

Werkt aanpak jihadisme wel?

Nederlandse gemeenten hebben ruim 20 miljoen euro gekregen voor de aanpak van radicalisering, terwijl ze niet goed weten of hun programma’s wel succesvol zijn. Er zijn zelfs aanwijzingen dat projecten averechts kunnen werken.

Scène uit het toneelstuk Jihad - de Voorstelling. Bezocht door 35.000 scholieren, van wie sommigen de jihadist juist bewonderden. Beeld kosteloos

De afgelopen drie jaar hebben twintig gemeenten en regio’s samen circa twintig miljoen euro aan zogenoemde ‘versterkingsgelden’ gekregen voor het tegengaan van radicalisering. 

Van dat geld zijn ‘informatienetwerken’ opgezet en sleutelfiguren in de (moslim)gemeenschap gezocht. Ook zijn honderden gemeenteambtenaren, sociaal werkers en handhavers op cursus geweest om radicalisering te kunnen herkennen.

Uit een interne rapportage door accountantsbureau PwC blijkt echter dat gemeenten geen idee hebben of hun aanpak wel werkt. ‘Gemeenten geven aan geen goed zicht te hebben op de effecten van hun aanpak, dan wel op de resultaten van de specifieke activiteiten. Hier is wel behoefte aan.’

Het AD en het Radio 1-programma Argos kregen het document van ruim tweeduizend pagina’s in handen na een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur van de NCTV (de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid).

Die verdeelt geld over de gemeenten, dat in 2016 beschikbaar kwam nadat de Nederlandse bestuurders waren overvallen door de uitstroom van geradicaliseerde jongeren die zich aansloten bij de jihad in Syrië en Irak. Honderden andere jongeren in Nederland bleken het jihadistische gedachtegoed te steunen. Niet alleen in de Schilderswijk in Den Haag, maar ook in Culemborg, Arnhem en de Flevopolder.

Sleutelfiguren

Er werden snel expertisepools opgericht om kennis te delen en er werd gezocht naar sleutelfiguren met contacten in de moslimgemeenschap. Er werden ook successen gemeld: geslaagde ‘interventies’, toenemende kennis. En: ‘kwetsbare’ individuen werden met succes weggehouden van extreem gedachtegoed.

Toch was er niet overal een gevoel van ‘urgentie’, blijkt uit de documenten. Zo liepen ambtenaren in de regio Schiedam er tegenaan dat collega’s soms geen informatie deelden ‘omdat ze bang zijn dat die informatie ook naar de politie gaat of omdat collega’s bang zijn zelf gevaar te lopen als ze worden genoemd in een aangifte’.

Ook het opzetten van netwerken van sleutelfiguren ging moeizaam. Zeker zeven gemeenten riepen daarbij de hulp in van adviesbureau Scholten en Partners. Maar dat bureau leek, een half miljoen euro subsidie later, niet te kunnen leveren. Gemeenten staakten de samenwerking. ‘Het traject liep niet naar behoren,’ stelt de gemeente Delft.

Maar een ander probleem is dat gemeenten geen idee hadden of wat ze deden ook werkte. Dat wordt bevestigd door diverse onderzoekers: er is weinig wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de effectiviteit van de programma’s die worden gebruikt.

Zo werden honderden ambtenaren en buurtwerkers op cursus gestuurd om tekenen van radicalisering te herkennen. De ­ééndaagse en eenmalige cursussen werden aangeboden via het Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering (ROR) en Radar Advies. Die zetten ‘beleid om in de praktijk’. Maar een opleider bevestigt ook dat er ‘te weinig onafhankelijk reflectie-onderzoek heeft plaatsgevonden door onafhankelijke derden’.

Jihad, de voorstelling

Meerdere gemeenten gebruikten het NCTV-geld om in totaal 35.000 scholieren het toneelstuk Jihad, de Voorstelling, te laten bezoeken. Een stuk waarin drie jihadisten er in Syrië achter komen dat hun beeld van de strijd daar helemaal niet klopt. Gemeenten en docenten waren enthousiast over de voorstelling, blijkt uit de voortgangsrapportages en onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam. Maar de onderzoekers zien óók gevaren: “We vonden ook leerlingen die zich te goed konden inleven in de voorstelling. Zij gaven aan de keuze van de hoofdpersonen om te gaan strijden voor hun geloof te bewonderen.”

De NCTV bevestigt dat er ‘behoefte is aan meer inzicht in het effect van interventies’. “De dienst ontwikkelt momenteel methodes om gemeenten daarbij te helpen. Het verplicht evalueren wordt onderdeel van de voorwaarden voor het ontvangen van ­versterkingsgelden,” meldt een woordvoerder.

Amsterdam viel stil

De gemeente Amsterdam onderkent dat de effectiviteit van het deradicaliseringsbeleid soms niet te meten is. ‘Veel interventies zijn (..) een experiment,’ schrijven consultants van PwC in januari 2017 in een evaluatie van de wijze waarop Amsterdam de ruim 9 ton aan ‘versterkingsgelden’ van de NCTV besteedt. In het document staat ook dat het de gemeente niet meevalt ‘gemeenschappen medeverantwoordelijk te maken’ voor het bestrijden van radicalisering. Dat komt doordat ‘het ‘slachtofferschap’ bij sommige gemeenschappen diep geworteld is.’

Met onbedoeld vooruitziende blik stelt de evaluatie dat het complex is de opgebouwde kennis en kunde binnen de gemeente te behouden. Niet lang na het verschijnen van het rapport brak een crisis uit binnen de afdeling deradicalisering, die uitmondde in een personele leegloop en het vrijwel tot stilstand komen van de werkzaamheden.

Dat blijkt ook uit een PwC-evaluatie van mei 2018. Daarin staat dat Amsterdam op dat moment slechts 26 procent van de voor 2017 ter beschikking gestelde 920.000 euro had uitgegeven. Dat was ver onder het gemiddelde bestedingspatroon van alle betrokken gemeenten (76 procent). Het trainen van professionals door Amsterdam was in 2017 geheel gestopt, terwijl niet meer dan 7 procent van het budget bestemd voor ‘persoonsgerichte aanpak jihadisme’ was uitgegeven.

Meer over dit onderwerp: Argos Radio, zaterdag tussen 14.00-15.00 uur, NPO Radio 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden