PlusAnalyse

Weer vertrekt met Lilianne Ploumen een PvdA-leider: hoe moet dat nou verder?

De plicht riep toen Lodewijk Asscher plotseling opstapte, maar Lilianne Ploumen werd nooit de gedroomde partijleider van de PvdA, concludeerde ze deze week zelf. Ze vertrekt. ‘We waren in shock.’

Jan Hoedeman en Niels Klaassen
Lilianne Ploumen verraste partijgenoten en politici van andere partijen met haar plotselinge vertrek. Beeld ANP
Lilianne Ploumen verraste partijgenoten en politici van andere partijen met haar plotselinge vertrek.Beeld ANP

Een paar PvdA’ers wisten het maandagavond al. Net als GroenLinks-leider Jesse Klaver, die was ook op de hoogte. Maar de rest van de PvdA-Kamerleden waren dinsdagochtend totaal in shock, toen fractievoorzitter Lilianne Ploumen daar bekendmaakte wat de buitenwereld een uurtje later ook zou horen.

Ploumen stopt. Als partijleider, als Tweede Kamerlid. Haar carrière in de landelijke politiek eindigt hier, op een zonnige dinsdag in april. De reden: Ploumen was niet goed genoeg. Volgens haar eigen maatstaven. “Langer blijven zou ongemakkelijk en onwaarachtig zijn,” vertelde ze aan de media. “Als partijleider moet je de ideeënvorming bewaken, mensen aansturen. Maar het gaat er ook om hoe je je ideeën overbrengt, ook in debatten.”

Onbedoeld maakte ze zo ook een profielschets voor haar opvolger. De PvdA heeft goede Kamerleden, maar niet per se iemand die aan het profiel van Ploumen lijkt te voldoen. Tenzij zich een wonder voltrekt, lijkt de PvdA straks noodgedwongen te kiezen voor een tussenpaus tot de Tweede Kamerverkiezingen van 2025.

De snoeiharde kritiek die Ploumen op anderen kon hebben, raakte uiteindelijk ook haar zelf. Ooit liet ze als partijvoorzitter in een interview weten dat Job Cohen ‘zichtbaarder’ moest zijn, en een ‘prominentere rol’ moest spelen. Vier maanden later trad hij af. En toen ze eenmaal politiek leider was, spaarde ze zichzelf niet, zo bleek dinsdag: “Het past mij gewoon niet genoeg als een jas, dat partijleiderschap. En dat moet wel.”

Binnen en buiten de partij waren politici overvallen door Ploumens bericht, verrast door het moment ook, na gemeenteraadsverkiezingen die niet eens zó belabberd verliepen. Al herkennen betrokkenen Ploumens zelfkritiek.

Lilianne Ploumen geeft een toelichting op haar vertrek, de beelden daarvan werden live getoond in de Tweede Kamer.  Beeld ANP
Lilianne Ploumen geeft een toelichting op haar vertrek, de beelden daarvan werden live getoond in de Tweede Kamer.Beeld ANP

In grote debatten vervaagde de Maastrichtse politica vaak bij geestverwant Jesse Klaver, die veel feller en prominenter opereerde. Dat was overigens géén afgesproken werk, dat is zo gegroeid bij het linkse blok dat sinds vorig jaar innig samenwerkte. In het tuinhuisje bij Ploumen smeedden de leiders van de PvdA en GroenLinks hun plannen voor één formatieteam, voor alternatieven voor het kabinetsbeleid, een tegenbegroting.

Vooral Klaver ventte die standpunten daarna gretig uit, pakte het podium. Ploumen verbleekte bij het groene links van Klaver, concludeerde ze zelf waarschijnlijk ook. “Ik heb er best lang over nagedacht, het is een lastig besluit, dit valt me zwaar. Maar de rol van partijleider past me niet goed. Voor sommige dingen ben je super geschikt, voor andere dingen niet. Ik vind mezelf niet goed genoeg om de partij naar de toekomst te leiden. Ik wil eerlijk zijn tegen anderen en tegen mezelf.”

Streng voor zichzelf

Als ze dit op maandagavond aan Jesse Klaver vertelt, vindt de GroenLinks-leider dat ze nogal streng is voor zichzelf. Die teneur leeft ook in de fractie. Al zien PvdA’ers ook: haar besluit staat vast, overhalen heeft geen zin meer. Een aanwezige zegt: “De ledenbrief was praktisch al uit toen we het hoorden, de media zouden er ook snel zijn.”

Woensdag komt de PvdA-fractie bijeen om over de opvolging te spreken. De partij moet op zoek naar haar zevende leider sinds Wim Kok, die in 2002 vertrok. Zij of hij moet uit de fractie komen, namen van ervaren politici als Attje Kuiken en Khadija Arib klinken, al melden anderen dat ‘de nieuwe garde’ ook kans maakt, met onder anderen Kati Piri.

PvdA’ers erkennen dat ‘de omloopsnelheid’ van hun leiders veel te hoog is, maar zeggen tegelijkertijd: ‘krachtig leiderschap is ook erkennen dat iets niet goed gaat’, zoals een prominente bron het verwoordt.

Ploumen licht haar vertrek toe.  Beeld ANP
Ploumen licht haar vertrek toe.Beeld ANP

Op links zullen de verhoudingen zich opnieuw moeten zetten. De verregaande samenwerking met GroenLinks zal vermoedelijk doorgaan, denken Kamerleden, al maakt het natuurlijk wel uit wie aan het roer staat bij de PvdA. Van Ploumen en Klaver is bekend dat ze konden lezen en schrijven, het feit dat Ploumen de GroenLinks-leider eerder informeerde dan haar fractie is een bewijs van hun onderlinge vertrouwen.

Of dat net zo marcheert met haar opvolger, moet blijken. Binnen de PvdA is wel gemopperd over het snelle tempo van het bondgenootschap. Als een vertolker van dát kamp fractieleider wordt, kan dat de boel veranderen. Maar binnen de PvdA en GroenLinks wordt beweerd dat het vertrek van Ploumen geen grote schok zal betekenen voor het pad dat ingeslagen is. “Dit is groter dan één persoon.”

De laatste persoon die de PvdA groot maakte, was Diederik Samsom in 2012. Hij scoorde dat jaar liefst achtendertig zetels. Dat was ook de laatste keer dat de PvdA aanzienlijk jongere kiezersgroepen wist te bereiken. Daarna moest Asscher de prijs betalen voor de PvdA-deelname aan Rutte II, een bezuinigingskabinet dat de economische crisis te lijf ging. Slechts negen zetels bleven er over.

Toen in 2021 lijsttrekker Lodewijk Asscher een paar maanden voor de verkiezingen vertrok vanwege de toeslagenaffaire gaf hij een duwtje aan het derde kabinet-Rutte dat daarna om diezelfde reden aftrad. Maar ook zijn eigen partij beefde, er bleef maar weinig voorbereidingstijd over om lijsttrekker Lilianne Ploumen klaar te stomen.

“Veel mensen zijn het geloof in het algemeen belang kwijtgeraakt,” analyseerde Ploumen zelf nog in 2017. “De PvdA heeft zich altijd gericht op iedereen. (...) Dat betekent soms dat je je eigenbelang moet laten varen, omdat dat beter is voor ons allemaal.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden