PlusAnalyse

Wat zijn we zonder feesten? ‘De mens is een sociaal wezen’

Geplande huwelijken werden dit jaar verzet, verjaardagen uitgesteld en nu gooit de lockdown ook bij kerst en oud en nieuw roet in het eten. Hoe belangrijk is het om te vieren?

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

“We zitten allemaal met vragen,” zei premier Mark Rutte tijdens zijn eerste toespraak half maart, en na ‘hoe bescherm ik mezelf en anderen?’ en ‘hoe zit dat met school en werk?’ volgde ‘kan een kinderfeestje doorgaan? En een bruiloft?’. Burgemeester Femke Halsema riep Amsterdammers op om Koningsdag vooral niet zomaar voorbij te laten gaan en zelfs voor ‘een helaas sobere’ kerst kan een uitzondering worden gemaakt op de gastenregel.

Het lijkt wel of er nog nooit zo veel is gesproken over feesten. “Het was het afgelopen jaar een aaneenschakeling van discussies hierover,” zegt Irene Stengs, bijzonder hoogleraar antropologie aan de Vrije Universiteit en (rituelen)­onderzoeker bij het Meertens Instituut.

Elke keer weer zijn daar de vragen: welk feest kan doorgaan, wat kan niet niét doorgaan, welke vorm is coronaproof? Stengs: “Deze crisis maakt duidelijk hoe ongelooflijk belangrijk feesten en rituelen zijn voor het vormgeven van ons persoonlijke en publieke leven. Het laat zien hoezeer ze onderdeel zijn van ons bestaan.”

Volgens hoogleraar sociale psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen Tom Postmes kunnen we niet zonder vieringen. “De mens is een sociaal wezen en een verjaardag vieren, een kerstdiner, maar ook gewoon samenkomen, zijn expressies van gemeenschapszin. We kunnen het niet laten. Daarom is dat virus er ook nog.”

Vieringen tillen het leven even op. Ze markeren belangrijke gebeurtenissen. Wat we belangrijk vinden om te vieren, verschilt per samenleving, maar dat veranderingen in de levensloop van individuen gemarkeerd moeten worden, is universeel.

Irene Stengs: “Het vieren van een geboorte bijvoorbeeld, daarmee geef je een kind een sociale identiteit. Tegelijkertijd is de wereld voor de nieuwe ouders met de komst van een kind voorgoed veranderd. Daarbij stilstaan is belangrijk. Hetzelfde geldt voor de dood: afscheidsrituelen helpen om een vorm van omgang met het gemis te vinden.”

Houvast en ontlading

Ook op andere momenten hebben we iets aan die houvast. Gedragsbioloog Patrick van Veen noemt mensen die in coronatijd met pensioen gaan als voorbeeld. De plannen voor een afscheid gaan op de schop, de grenzen van de overgang van werk naar pensioen vervagen. Is iemand nu echt weg? “Met een feestje is voor iedereen duidelijk: het is afgelopen.” Een oersysteem is het, zegt hij. “Een manier om aan te geven: het werkt vanaf nu zo.”

Daarnaast is de ontlading van een viering fijn. “We conformeren ons voortdurend aan de waarden van verschillende groepen waarin we ons begeven. Die groepsregels en dat -gedrag geven handvatten. Die zorgen voor stabiliteit, maar ook voor een zekere druk. Daar willen we af en toe van loskomen, even de stress overboord.”

Wat maakt een team een team?

Een feestje is vrolijkheid, maar laat ook zien waar we voor staan, bijvoorbeeld bij publieke rituelen zoals de Dodenherdenking. Stengs: “Dat is het moment waarop de samenleving expliciet maakt welke normen en waarden belangrijk zijn.”

Het gebrek aan (fysieke) verbinding in de coronacrisis zou op den duur weleens een probleem kunnen worden voor diezelfde samenleving. Neem een bedrijfs- of pensioenfeest. Dat helpt bij het creëren van datgene wat een team een team maakt. Zonder zo’n feest rest alleen het kale werk.

“Op feestjes leer je menselijke kant van collega’s kennen,” zegt Van Veen, “de humor, de gezelligheid, door dat biertje aan de bar. Dat is belangrijk bij het vormen van een groep.” Werknemers voelen volgens hem nu dat dit groepsgevoel verdwijnt. Dat is jammer, want juist binding zorgt ervoor dat je eerder bereid bent om iets te doen voor een ander.

In privésituaties geldt dat ook. Van Veen: “Zijn er geen momenten om iets te vieren, momenten die zorgen voor binding, dan is ontwrichting het gevolg. De individualisering van de maatschappij, daar gaan we nu met een versnelling doorheen. Ik vergelijk het weleens met een chimpansee die besluit niet meer gevlooid te worden: dat gaat fout.”

Alles wat we doen in groot verband, ontlenen we aan dingen die we in kleiner verband prettig vinden, stelt Postmes. Bijvoorbeeld: als een geliefde overlijdt, willen we daar bij stilstaan en willen we praten aan de koffietafel met nabestaanden en bekenden. Maar de coronacrisis dwingt ons het tegenovergestelde te doen, ook bij de vele coronadoden die was als land gezamenlijk te betreuren hebben. “We worden geacht nog even door te zetten tot het vaccin er is, schouders eronder, heel zakelijk. Maar wat is een samenleving als je niet stilstaat bij verdriet? Er moet iets hersteld worden, maar dat lijkt iedereen te ontgaan.”

Inhalen maar

Voorlopig ziet het ernaar uit dat digitaal een voornaam of het voornaamste communicatiemiddel blijft. Op termijn is dat echter geen duurzame vervanging voor elkaar echt zien, denkt Van Veen. “Vier uur achter een scherm zitten met twintig anderen is niet hetzelfde als een avond doorzakken. Je mist de non-verbale communicatie en vertrouwen opbouwen, of behouden, is moeilijk in een online omgeving.”

De kans dat er nog heel wat vieringen en herdenkingen ingehaald gaan worden, is dan ook groot, denkt bijvoorbeeld Stengs. Na corona of volgend jaar. Een 27ste verjaardag sla je nog wel een keer over, maar was 2020 een kroonjaar of het jaar van een huwelijk of pensioen? “Het zou me niet verbazen als we na het vaccin een enorme inhaalslag gaan zien van feesten.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden