Wat moet er gebeuren om forensische zorg te hervormen?

Minister Dekker ziet het als zijn morele plicht om de forensische zorg te hervormen. Wat moet hij doen? 'Beperk het klinische oordeel van psychiaters bij het inschatten van recidivegevaar.'

De forensisch psychiatrische kliniek FPA Utrecht, voorheen Altrecht Aventurijn, waar Michael P. in een forensisch psychiatrische afdeling zat om zich voor te bereiden op een terugkeer in de maatschappij. Beeld ANP

Wat is het grootste probleem?
In de meeste forensische klinieken is te veel oog voor de zorg van veroordeelden, en te weinig voor de veiligheid van de samenleving, zo concludeert de Onderzoeksraad voor Veiligheid in het rapport over Michael P. Er moet dus meer worden gekeken naar het recidiverisico van een veroordeelde. Dat is nu geen standaard procedure. Een veroordeelde met een hoge kans op recidive kun je preventief opsluiten.

Hoe stel je het recidiverisico vast?
Daar zijn drie manieren voor. Je kunt die inschatting overlaten aan een psychiater of psycholoog, die op grond van gesprekken met de veroordeelde komt tot een zogenaamd klinisch oordeel. Een andere manier is werken met risicotaxatie-instrumenten. Dat zijn relatief eenvoudige vragenlijsten met een voorspellende waarde. "Risicotaxatie-instrumenten zijn niet onfeilbaar, maar ze voorspellen de herhaling van delinquent gedrag beter dan het klinische oordeel," zegt Wineke Smid, onderzoeker van de Van der Hoeven Kliniek in Utrecht en als psycholoog gepromoveerd op de risicotaxatie van seksuele delinquenten. Een derde wijze is de combinatie van risicotaxatie-instrumenten en het klinische oordeel.

Waarom worden risicotaxatie-instrumenten niet standaard gebruikt?
Omdat er veel weerstand tegen is. Tbs-advocaat Job Knoester wijst op wetenschappelijk onderzoek waaruit volgt dat die risicotaxatie-instrumenten slechts een goede voorspellende waarde hebben op groepsniveau, niet op het individuele niveau, waar het in de forensische zorg altijd over gaat. "Het is beter om die vragenlijsten te gebruiken in combinatie met het klinische oordeel," aldus Knoester. "Er is geen overeenstemming in de forensische wetenschap dat risico louter met deze instrumenten goed kan worden ingeschat."

Smid bestrijdt dat. "Wetenschappelijke studies zijn daar heel duidelijk over. De internationale wetenschappelijke consensus daarover is groot. Het klinische oordeel verslechtert inschatting van het recidivegevaar, ook in combinatie met het gebruik van een vragenlijst. Dekker zou het gebruik risicotaxatie-instrumenten verplicht moeten stellen. Met een toegevoegd klinische oordeel moet men zeer, zeer terughoudend zijn."

Moet ook het tbs-systeem op de helling?

Nee. Dat systeem is behoorlijk effectief, zo toont een studie van 2016 in het Tijdschrift voor Psychiatrie. Een veroordeelde met een terbeschikkingstelling (tbs) recidiveert aanzienlijk minder vaak dan iemand die een gevangenisstraf kreeg. 19 procent van de ex-tbs'ers pleegde negen jaar na vrijlating opnieuw een gelijksoortig delict; 24 procent van de geweldsdelinquenten pleegde een nieuw geweldsdelict en 2 procent van de zedendelinquenten pleegde een nieuw zedendelict.

Onder gevangenen is het recidivepercentage met gelijksoortige delicten veel hoger: 64.

Die effectiviteit heeft ook een prijs. Een gemiddelde tbs-behandeling kost ruim 1,5 miljoen euro. Een gevangenisstraf kost gemiddeld ongeveer tien procent daarvan: 145.000 euro.

Waarom krijgen niet meer delinquenten tbs?
Het is de allerzwaarste maatregel, die vanwege de ontneming van rechten en vrijheden schaars wordt toegepast. Ook is er veel discussie over de voorwaarden om tbs te kunnen opleggen. Moet een veroordeelde daarvoor per se een psychiatrische stoornis hebben? Nee, zegt onderzoeker Smid. Rechters moeten straffen op grond van de ernst van het delict en recidivegevaar dat uit de vragenlijsten komt.

Onzin, zegt tbs-advocaat Knoester daarover. Want zonder vastgestelde psychiatrische stoornis wordt het opleggen van een tbs-maatregel willekeur. En tbs is juist succesvol omdat dan stoornissen worden behandeld, aldus Knoester. Smid wijst er echter op dat in de tbs-behandelingen alles is gericht op het verlagen van het risico, waarbij stoornissen bijzaak zijn.

Kan een rechter tbs opleggen aan iemand die net als Michael P. psychologisch onderzoek weigert?
Ja, zo blijkt uit een studie van de Amsterdamse rechter Han Jongeneel. Hij onderzocht vijftig rechtszaken van daders die persoonlijkheidsonderzoek weigerden. 29 van hen kregen toch tbs. Michael P. hoorde daar echter niet bij.

"Sinds Anne Faber stijgt het aantal tbs-opleggingen weer," aldus Knoester. Om willekeur tegen te gaan pleit Knoester voor een beperkt aantal rechters dat gespecialiseerd is in tbs. "Nu krijgt een rechter dat misschien één keer per twee jaar op z'n pad."

In 2007 werd in Nederland 185 keer tbs opgelegd, in 2017 ging het om 105 gevallen. Volgens de meest recente cijfers (2017) telt Nederland 1374 veroordeelden met een tbs-maatregel. De gemiddelde tbs-behandeling duurt 7,5 jaar.

Welke andere veranderingen moet Dekker doorvoeren?
De informatieoverdracht tussen instanties moet beter, ook al gaat dat ten koste van de privacy van veroordeelden. Er zijn zo veel partijen betrokken bij de forensische zorg (Dienst Justitiële inlichtingen, forensische zorginstellingen, het Openbaar Ministerie, de reclassering, gemeenten en de politie) dat het ontbreekt aan toezicht op het grote geheel. Er is te veel deelverantwoordelijkheid over een veroordeelde en te weinig eindverantwoordelijkheid, zo concludeert de Onderzoeksraad. Die bevindingen zijn ook al gedaan door de commissie Hoekstra in 2015, die de dood van Els Borst door de schizofrene Bart van U. onderzocht.

Lees ook:

Amsterdam telt één grote kliniek voor tbs'ers en forensische patiënten: Inforsa. Vanaf mei wordt de opname­capaciteit uitgebreid om dode­lijke inci­denten te voorkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden