Plus Achtergrond

Wat maakt de universiteit een sociaal onveilige werkplek?

De universiteit is een sociaal onveilige plek, vindt een grote groep wetenschappers. De machtsverhoudingen zijn scheef en wie klaagt, schaadt vooral zijn eigen carrière. ‘Een hotshot moet wel ver over de schreef gaan voor er wordt ingegrepen.’

Van de vrouwen in de academische wereld vindt 44 procent het werkklimaat sociaal onveilig. Beeld Rosa Snijders

Het is niet alleen de seksuele intimidatie. Dat vrouwelijke wetenschappers te horen krijgen dat ze mooie billen hebben, of dikke tieten, is natuurlijk verkeerd, ­maar niet het ergste. Dat is de cultuur waarin je niet kunt zeggen wat je denkt, en niet voor jezelf kunt opkomen. Deze week bleek uit onderzoek dat een groot deel van de wetenschappers – 44 procent van de vrouwen, 35 procent van de mannen – hun werk­omgeving als sociaal onveilig ervaart. En dat je je seksueel getinte opmerkingen moet laten welgevallen, is daar slechts een onderdeel van.

“Kritiek geven is carrièrezelfmoord,” vat Anne de Vries, voorzitter van het Promovendi Netwerk Nederland, het bondig samen. “De academische wereld is hiërarchisch en competitief. Er is een grote groep promovendi, maar slechts 20 tot 30 procent kan uiteindelijk blijven. Daardoor ontstaat een cultuur waarin je er wel voor zorgt dat jij niet degene bent die ze liever kwijt zijn.”

Bovendien zijn promovendi direct afhankelijk van de hoogleraar die hun onderzoek begeleidt, hun promotor. “Als zij je vervelend vinden, loop je het risico niet meer te kunnen promoveren en moet je op zoek naar iemand anders – iemand die jouw hoogleraar ongetwijfeld kent. Die zal hem niet voor het hoofd willen stoten door jou aan te nemen. Als je eenmaal persona non grata bent, is het heel moeilijk om over te stappen.”

Apenrots

De scheve machtsverhoudingen liggen diep verankerd in het systeem. Een eigenaardigheid op Nederlandse universiteiten: de promotor zet zijn naam vaak op artikelen die hij begeleidt. Dat geeft hem veel macht: hij kan publicatie tegen­houden als hij als coauteur ‘nog niet tevreden is over de inhoud’. 

En als het wel wordt uitgegeven, heeft niet alleen de promovendus een publicatie op zijn naam, maar ook de promotor, wiens voorsprong dus nauwelijks meer is in te halen. Want: hoe meer publicaties je op je naam hebt, hoe makkelijker je geld binnenhaalt voor onderzoek. En geld binnenharken is de enige manier om carrière te maken. Wie dat het beste doet, staat boven op de apenrots.

“Je status wordt bepaald door hoeveel geld je binnenhaalt, hoeveel je publiceert, hoeveel maatschappelijke impact je onderzoek heeft,” zegt een anonieme medewerker van de Universiteit van Amsterdam. “Maar of je een beetje met mensen kunt omgaan, daar kijkt niemand naar. De UvA probeert daar iets aan te doen: dit jaar mogen op onze faculteit een paar mensen op leiderschapscursus. Dat schiet natuurlijk niet op.”

Op de grond slapen

In een cultuur waar mensen de leiding hebben die niet zijn geselecteerd op sociale vaardig­heden, wordt weinig omgezien naar andermans welzijn. “Dat zit niet in het systeem. Je moet hier als medewerker al je rechten zelf bevechten. Dat voelt heel eenzaam.”

Voorbeeld: een hoogzwangere vrouw die om een opklapbedje vraagt om tussen de colleges door even te kunnen gaan liggen, krijgt te horen dat ze dat maar op de grond moet doen. Sowieso, zegt ook Anne de Vries, is de houding te vaak: wie wil promoveren, moet geen gezin beginnen.

In de onderzoeken die deze week verschenen, wordt gepleit voor een onafhankelijke ombudsman voor universiteiten, in plaats van de huidige vertrouwenspersonen. Want mensen gaan nog weleens – ook niet vaak – naar vertrouwenspersonen, maar tot een formele klacht komt het vrijwel nooit. Zo werden in 2017 bij de Vrije Universiteit Amsterdam 27 meldingen gedaan van ongewenst gedrag. Welgeteld één leidde tot een klacht. “Zo’n formele klacht is altijd te herleiden tot personen,” zegt de UvA-medewerker. “En dan heb je dus opeens een conflict met je baas, of met iemand anders die je nog nodig hebt.”

Angstcultuur

Bovendien: vertrouwenspersonen zijn onderdeel van het systeem. “Als de sfeer is verziekt, werkt klagen vaak averechts,” zegt Eric Fischer, interim-decaan bij de TU Delft. Fischer is een soort troubleshooter van de academische wereld. Hij deed 16 maanden onderzoek naar het Instituut Pedagogische Wetenschappen van de Universiteit Leiden. In zijn interne rapport, dat uitlekte, worden drie hoogleraren verantwoordelijk gehouden voor de angstcultuur, een onveilige werksituatie, intimidatie, kwaadsprekerij, blokvorming, het ontbreken van gezonde mogelijkheden tot tegenspraak en het niet nakomen van afspraken.

Het rapport leidde tot het terugtreden van het kopstuk van het Pedagogisch Instituut, Spinozawinnaar Rien van IJzendoorn. Hij had van de afdeling zijn eigen koninkrijk gemaakt, het werkklimaat was er verziekt. Zo gaat het verhaal dat een vrouw die bij hem onderzoek deed maar van promotor wilde wisselen omdat het niet klikte, de toegang tot haar data werd ontzegd. Twee jaar werk weg.

Seks met studenten

“Het is slecht dat mensen hun macht misbruiken,” zegt Fischer. “Maar het is misschien nog wel erger dat bestuurders daar niets tegen doen.” Het is onwaarschijnlijk dat het college van bestuur er niets van afwist – zulke verhalen zijn vaak publiek geheim.

Een UvA-hoogleraar die niet functioneerde en collega’s buitensloot, is niet ontslagen, maar overgeplaatst. De medewerker: “Als je een hot­shot bent die veel geld binnenhaalt, word je met rust gelaten. Je moet wel ver over de schreef gaan voor er echt wordt ingegrepen.” Dat gebeurde bij een UvA-hoogleraar rechten die seks had met studenten en medewerkers. Maar het rapport is nooit naar buiten gebracht, zijn naam is niet bekendgemaakt.

De anonieme medewerker vraagt zichzelf soms af waarom iemand hier nog zou willen werken. “Maar de academische vrijheid is zo bijzonder. Het systeem houdt ons in de tang.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden