PlusPunt voor punt

Wat is het verschil tussen de verschillende vaccins?

Als het goed is krijgen straks miljoenen Nederlanders het Oxfordvaccin, dat een moeizamere toegang tot de Europese markt had dan de vaccins van Pfizer en Moderna. Wat staat ons de komende tijd te wachten?

De test- en vaccinatielocatie op het TT Circuit in Assen. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
De test- en vaccinatielocatie op het TT Circuit in Assen.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Minister Hugo de Jonge heeft vorig jaar ingezet op het Oxfordvaccin van Astra­Zeneca. Was dat een logische keuze?

Ja, zegt emeritus hoogleraar vaccinontwikkeling Ben van der Zeijst. Als je aan het begin van de race op één paard had moeten wedden, is het vaccin van de Universiteit van Oxford en het Brits-Zweedse AstraZeneca een logische keuze.

Ga maar na: ‘Oxford’ meldde zich al op 1 oktober bij het Europese Medicijnagentschap (EMA) voor een versnelde toelatingsprocedure, een kleine week eerder dan Pfizer/BioNTech en zes weken sneller dan Moderna. “Bovendien had Oxford een effectief vaccin ontwikkeld tegen Mers, eveneens een coronavirus,” zegt Van der Zeijst.

Ook de productie van het Oxfordvaccin door ’s werelds grootste vaccinproducent, het Serum Institute of India, leek goed geregeld. Verder is de kostprijs per dosis met 1,78 euro laag te noemen. Pfizer rekent 12 euro, Moderna zo’n 15 euro. Wat Nederland eveneens aansprak: het Oxfordvaccin kan in een gewone ijskast worden bewaard. De andere vaccins vergen koeling tot -70 graden Celsius (Pfizer) of -20 (Moderna).

Maar het Oxfordvaccin liep vertraging op. Vervolgens was het ministerie van Volks­gezondheid onvoldoende voorbereid op een verandering van de vaccinatiestrategie, zodat Nederland als laatste in Europa begon met prikken.

Wat ging er mis?

Terwijl Pfizer en Moderna de gegevens over hun onderzoek onder tienduizenden mensen op 1 december inleverden bij het EMA, dat beslist over toelating, kwam AstraZeneca pas op 21 december over de brug. En omdat het EMA aanvullende vragen had, was het dossier afgelopen dinsdag pas compleet. Het EMA geeft op z’n vroegst eind deze maand groen licht. De vaccins van Pfizer en Moderna zijn al goedgekeurd.

Volgens Van der Zeijst hebben de Universiteit van Oxford en AstraZeneca in de laatste onderzoeksfase ‘geblunderd’ en ‘onhandig gecommuniceerd’. Het ging mis bij de vaccindosering en de periode tussen de twee vaccinaties in. Sommige proefpersonen kregen een halve dosis en de duur tot de tweede prik varieerde door vaccintekorten van 4 tot 12 weken. Dat gaf verschillende uitkomsten over de effectiviteit: van 62 procent tot meer dan 90 procent.

“Wij gaan al die data zorgvuldig bekijken,” zegt Ton de Boer, voorzitter van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CGB). Namens Nederland doet het CBG mee aan de EMA-beoordeling van het Oxfordvaccin.

Fouten bij het onderzoek zijn niet per se desastreus, zegt De Boer. Sterker, wat aanvankelijk fout is, kan later een gouden greep blijken. Als het vaccin veel effectiever blijkt bij een langere periode tussen de vaccinaties, is de fout ineens een verbetering.

“Dat principe komt vaker voor,” zegt De Boer. Als de Schotse Nobelprijswinnaar Alexander Fleming in 1928 niet per ongeluk het raam had laten openstaan, zou er nooit een schimmel op z’n schaaltje bacteriën zijn geland. Fleming zou niet hebben gezien dat de bacteriën niet rondom de schimmel groeiden; de basis voor de bacteriedodende penicilline die uit de schimmel voortkwam en miljoenen mensen het leven redde.

Wat is het verschil tussen de vaccins van AstraZeneca, Pfizer en Moderna?

Eerst de overeenkomst: alle drie zorgen ze ervoor dat het lichaam het spike-eiwit van het echte virus namaakt. Dit spike-eiwit stimuleert de afweer, waardoor het virus bij een toekomstige besmetting wordt herkend en opgeruimd. Zo blijft infectie uit.

Dan het verschil: Pfizer en Moderna gebruiken vetbolletjes met ‘boodschapperbouwstof’ of messenger RNA (mRNA) om de cel te instrueren het spike-eiwit na te maken. Dat is bij vaccins een volledig nieuwe techniek. Het Oxfordvaccin gebruikt daarvoor een onschuldig chimpanseeverkoudheidsvirus. Dat apenvirus wordt daarvoor al tientallen jaren gebruikt.

In effectiviteit lijken de vaccins niet zoveel te verschillen: 90 procent of hoger, uitgaande van de meest optimale meting van het Oxfordvaccin. AstraZeneca, Pfizer en Moderna vonden gezamenlijk 50 ernstige Covidgevallen in hun onderzoeken, al waren de definities van ernstige Covid niet exact hetzelfde, zegt oud-huisarts en farmaco-epidemioloog Dick Bijl. Slechts één van die zeer zieke proefpersonen kreeg het vaccin, die anderen kregen het placebo.

“Ernstige ziekte voorkomen is een belangrijke eis voor een goed vaccin, dus dat valt me niet tegen,” aldus Bijl, die het medicatie- en vaccinonderzoek al 25 jaar kritisch volgt. Uit Bijls mond (‘ik ben tegen slechte wetenschap’) is dat een compliment, al merkt hij op dat nog niet vaststaat of de vaccins sterfte en virusverspreiding voorkomen. Ook zegt Bijl dat hij pas een eindoordeel kan geven als de duizenden pagina’s klinische onderzoeksgegevens van de producenten beschikbaar zijn. Het kan nog wel twee jaar duren voordat het EMA die vrijgeeft.

Met welk vaccin willen de experts zelf worden ingeënt?

Nederlanders hebben vanwege schaarste geen vrije keuze: het is eten wat de pot schaft. Maar als hij de keuze had, zou emeritus hoogleraar Van der Zeijst (76) kiezen voor Pfizer of Moderna, omdat hij vermoedt dat die iets beter beschermen. “Maar ik zou al heel blij zijn met het Oxfordvaccin. Als de keuze zou zijn: nu het Oxfordvaccin of over een maand dat van Pfizer, kies ik Oxford.”

De Boer (65) van het CBG: “Wanneer ik aan de beurt ben, zal ik elk vaccin accepteren dat wij goedgekeurd hebben en dat beschikbaar is. Een goedkeuring betekent dat je erop kunt rekenen dat het vaccin veilig is, werkt en dat de kwaliteit goed is.”

Cécile van Els (59), hoogleraar vaccinologie van de Universiteit Utrecht en immunoloog bij het RIVM, heeft evenmin een voorkeur. “Het vaccin dat mij wordt aangeboden, neem ik dankbaar aan.”

Bijl (64) wil de kat uit de boom kijken totdat hij en zijn medestanders de onderzoeksgegevens zelf hebben ingezien, maar in principe kiest hij voor het Oxfordvaccin. “Omdat die vaccinatiemethode al langer wordt gebruikt, is meer bekend over bijwerkingen op langere termijn. Die zijn niet noemenswaardig. Bij mRNA-vaccins ontbreken die gegevens.” Van der Zeijst, Van Els en De Boer zeggen dat er geen aanleiding is aan te nemen dat de mRNA-vaccins voor bijwerkingen op lange termijn zorgen.

Wat betekent de Engelse virusvariant voor de vaccins?

Pfizer heeft al aangetoond dat zijn vaccin ook beschermt tegen de Engelse variant, aldus De Boer (CBG). Hij is niet zo bang dat de mutaties uit Engeland, Brazilië of Zuid-Afrika meteen een probleem vormen voor de effectiviteit van de (bijna) goedgekeurde vaccins. “De mutaties betreffen vaak enkele tientallen brokstukjes (aminozuren) op het spike-eiwit, maar die hele spike heeft meer dan 2000 brokstukjes. De antistoffen en de afweer op celniveau kunnen samen wel wat spikemutaties aan.” Bovendien kunnen producenten de vaccins op grond van de gevonden mutaties herontwikkelen. Bij mRNA-vaccins gaat dat 6 tot 8 weken sneller dan bij vaccins die werken met een onschuldig verkoudheidsvirus, zegt hoofd vaccinontwikkeling Hanneke Schuijtemaker van Janssen, onderdeel van Johnson & Johnson. De Amerikaanse firma met Nederlandse link verwacht volgende maand de laatste data in te leveren bij het EMA, met mogelijk goedkeuring in maart. Groot voordeel van dit vaccin is dat één prik volstaat.

Er zijn 236 vaccins in ontwikkeling. Gaan we die allemaal gebruiken?

Nee, zegt Van Els (Universiteit Utrecht, RIVM). Toch is het goed dat ze er zijn. Vanwege voortschrijdende wetenschappelijke inzichten én omdat het belangrijk is dat er vaccins komen die zich niet alleen richten op het spike-eiwit.

“De huidige mutaties zijn ontstaan in een periode waarin nog geen vaccin bestond dat het spike-eiwit blokkeerde,” zegt theoretisch epidemioloog Hans Heesterbeek (Universiteit Utrecht). Toekomstige mutaties zullen proberen als het ware langs de immuniteit van vaccins heen te bewegen. Vergelijk het met bacteriën die vanwege voortdurende mutaties resistentie ontwikkelen tegen de penicilline van Fleming. Coronavaccins die zich niet richten op het spike-eiwit zijn daarom ook van belang, zegt Van Els. Misschien komen die binnen vijf of tien jaar van pas.

In het gunstigste geval wordt het toekomstige coronavaccin net zo effectief als het mazelenvaccin: één inenting volstaat dan voor levenslange immuniteit, aldus Heesterbeek. In het ongunstigste geval ontstaat zoiets als met het griepvaccin: dat wordt jaarlijks aangepast aan de gemuteerde virusversie, maar is met een effectiviteit van 40-60 procent minder indrukwekkend dan de huidige coronavaccins.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden