PlusAnalyse

Wat is er mis met het politieke midden? ‘Partijen zijn steeds meer op elkaar gaan lijken’

Burgemeester Femke Halsema controleert of het veilig stemmen is in kerkgebouw De Duif. Rechts demissionair minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren. Beeld ANP
Burgemeester Femke Halsema controleert of het veilig stemmen is in kerkgebouw De Duif. Rechts demissionair minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren.Beeld ANP

De voorspelde voorsprong van de VVD kalft af, maar de andere middenpartijen lijken daar niet van te kunnen profiteren. Wat is er mis met het midden? ‘Ze zijn steeds meer op elkaar gaan lijken.’

Oud-premier Jan Peter Balkenende vertelde onlangs op een werkgeversbijeenkomst hoe hij werd aangesproken door een jongen die een selfie met hem wilde. Balkenende deed wat de jongen hem vroeg, waarna die naar zijn moeder liep en riep: ‘Ik heb een foto met Mark Rutte!’

De anekdote zegt iets over de vergankelijkheid van roem. De man die acht jaar premier van Nederland was, kon er gelukkig om lachen, maar het is een indicatie van hoe inwisselbaar veel politici van middenpartijen zijn geworden.

Dat politieke midden staat onder druk. Zo heeft de VVD alle reden om zenuwachtig te zijn. De voorspelde megawinst voor de partij van Rutte kalft bij de verschillende peil­bureaus af. Bij één peiler, Maurice de Hond, staat de VVD zelfs op verlies: 32 zetels in plaats van de 33 nu.

Voorkomen dat de ander de grootste wordt

Waar de VVD last van heeft, is dat de partij al zo lang op winst staat dat niemand lijkt te twijfelen of Rutte nog een keer premier wordt. De Hond: “Bij veel verkiezingen stemmen mensen strategisch: ze willen een bepaalde partij de grootste maken, om te voorkomen dat een ander dat wordt. Zoals Rutte in 2012 extra veel stemmen kreeg om links de voet dwars te zetten. Een paar weken geleden zag je nog dat veel mensen die anders nooit VVD stemden, dat dit keer wel ­wilden doen. Dat effect is weg.”

Wie alle peilingen naast elkaar legt, ziet dat andere middenpartijen daar niet of nauwelijks van profiteren. Het CDA staat in de meeste peilingen op verlies, D66 staat op verlies en de ChristenUnie staat op minimale winst. De PvdA staat wel op lichte winst, maar stevent nog steeds af op de op één-na-slechtste uitslag ooit.

Wie het wel goed doen in de polls, zijn nieuwkomers als Volt, Ja21, Code Oranje en Bij1. ­Volgens De Hond zijn hun kansen groter dan anders. Niet alleen omdat mensen minder geneigd zijn strategisch te stemmen op een grotere partij, maar ook omdat de opkomst bij de verkiezingen door corona-angst fors lager kan uitvallen dan bij eerdere verkiezingen.

Stemmen wegsnoepen

Als de opkomst inderdaad laag wordt, hebben partijen minder stemmen nodig om een zetel te halen. Daardoor kunnen nieuwkomers eerder dan nu in de Tweede Kamer komen, rekent De Hond voor. “Een recordaantal van 37 partijen doet mee aan de verkiezingen. Ook als ze de kiesdrempel niet halen, krijgen die stemmen die niet naar de traditionele partijen gaan.”

Dat de traditionele partijen in het politieke midden onder druk staan, is niets nieuws. “Al bijna dertig jaar is dat zo,” zegt Harry Garretsen, econoom en hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Voor de verkiezingen van 1994 hadden de twee klassieke middenpartijen, CDA en PvdA, samen nog 103 zetels. Nu schommelt dat rond de 30.”

Garretsen wijst op een economische ontwikkeling die parallel loopt met de neergang van het politieke midden: globalisering en technologische veranderingen. “Daardoor hebben vooral mensen in het middenkader hun werk zien veranderen. Hoger opgeleiden profiteren, er is meer werk gekomen voor lager opgeleiden, maar het middenkader voelt zich bedreigd door de automatisering en het vertrek van werk naar het buitenland. Niet dat die mensen werkloos zijn geworden, maar de vanzelfsprekendheid dat je over vijf jaar nog bij je baas werkt, is weg. Wie werkt er bijvoorbeeld nog bij een bank?”

Onzekere kiezers

Juist die mensen stemden vroeger massaal op middenpartijen. Garretsen ziet overal dat partijen op de flanken succesvol opkomen door zich af te zetten tegen globalisering. “Zie Trump met zijn America First. Het politieke midden heeft daar nooit een beter antwoord op geformuleerd dan: ‘We kunnen geen hek om ons land zetten. We moeten meebewegen met internationale ontwikkelingen’. Dus kiezen onzekere kiezers voor partijen op de flanken, zoals de PVV.”

En het politieke midden is breed in Nederland. Het loopt eigenlijk van GroenLinks tot de VVD. “En die partijen zijn ook nog eens meer op elkaar gaan lijken,” ziet Garretsen. “Wie het nieuwe VVD-programma leest, waarin wordt gepleit voor een sterkere overheid, ziet amper nog verschillen met dat van ­het CDA. Het midden heeft het aan zichzelf te danken dat het zo onder druk staat.”

Kieswijzer

Op 15, 16 en 17 maart 2021 gaat Nederland naar de stembus voor de Tweede Kamerverkiezingen. We legden 30 stellingen voor aan 18 lijsttrekkers, zodat u straks goed geïnformeerd een keuze kunt maken. Ontdek hier met welke lijsttrekker uw mening het meest overeenkomt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden