PlusAchtergrond

Wat als de regels moeten worden aangescherpt? ‘Niet vingerwijzen’

Een informatiebord in het centrum van Amsterdam. Beeld ANP/Olaf Kraak

Nu het aantal besmettingen met Covid-19 weer ‘verontrustend’ oploopt, is niet de vraag óf maar wanneer de overheid de teugels weer aantrekt. Maar hoe krijg je de geest weer in de fles nu men na maanden binnenzitten weer van de vrijheid heeft geproefd?

Het staat in hoofdletters onderaan zijn automatische antwoordmail: WERK ZOVEEL MOGELIJK THUIS | VERMIJD DRUKTE | HOUD 1,5 METER AFSTAND. Maar Reint Jan Renes, lector psychologie aan de HvA, ziet ook dat er overal drukker wordt. “Het idee heerst dat maatregelen nu minder zinvol zijn omdat het gevaar minder is. De kans op een besmetting ís nu ook lager.”

Volgens gedragswetenschapper Renes, momenteel gedetacheerd bij de in maart opgezette Corona Gedragsunit van het RIVM, houdt een grote groep zich nog wel aan de regels en lapt een minderheid de voorschriften aan de laars. “Ja, het is druk vergeleken met april, maar het is echt rustiger vergeleken met dezelfde tijd vorig jaar.”

‘De norm’

Maar uit de versoepelde regels trekken sommige mensen ‘te verregaande conclusies’. In de stad bepalen mensen mede op basis van ‘de norm’ hoe zij zich gedragen. Is de norm dat niemand afstand houdt, zegt Renes, dan moet je ‘heel sterk in je schoenen staan’ wil je daarvan afwijken.

Met als gevolg dat de regels niet overal meer even consciëntieus worden gevolgd. Amsterdamse grachten waarlangs het ouderwets voetje aan voetje schuifelen is, omdat-het-zo-lang-niet-mocht-feestjes in huizen en kroegen, vakantiekiekjes op Instagram van vrienden die knus schedel aan schedel staan met ‘nieuw gemaakte Italiaanse vrienden’. Terwijl Nederland vakantie viert, werkt het virus keihard door.

Het aantal besmettingen loopt navenant op. Het RIVM rapporteerde dinsdag een verdubbeling van de besmettingen ten opzichte van de week daarvoor. Een ‘wake-upcall’, stelt hoogleraar gezondheidscommunicatie Bas van den Putte van de UvA. Volgens hem is het een reden voor het kabinet om zelf weer actief te gaan communiceren. “De persconferenties waren echt heel goed en kregen veel aandacht.” Maar de laatste coronapersconferentie dateert alweer van 24 juni; een maand geleden.

Spotjes

In België zijn de persconferenties alweer hervat nadat besmettingen daar explosief toenamen en nieuwe maatregelen dreigen. Ook in Nederland zou dat geen gek idee zijn, maar spotjes zijn ook een optie. De boodschap die de overheid nu zou moeten herhalen is het belang van de maatregelen, vooral de 1,5 meter afstand, zegt Van den Putte. “En geef ook aan hoe je daarmee om moet gaan als je dat moeilijk vindt, of in bepaalde lastige situaties. Help de mensen daarmee.”

Zo’n ‘cue to action’ in de vorm van een coronapersconferentie op tv of een boodschap van ‘iemand die wordt gerespecteerd’ is nodig, ook als de teugels weer moeten worden aangehaald. Renes: “Een signaal: het is weer zover.”

Hij vindt dat mensen nu al aan de hand genomen moeten worden. Dat de risico-inschatting oploopt, moet het volk ook horen, vooral de mensen die nog ‘met oogkleppen op lopen’. Al is de kans groot dat het pas echt doordringt als de ziekenhuizen weer vollopen. Want, stelt Renes, naarmate de situatie verslechtert neemt de bereidheid toe om de regels weer in acht te nemen. “De ontvankelijkheid is groter als het gevaar toeneemt.”

Er is geen wetenschappelijk bewijs dat het moeilijker is om gedrag aan te passen als mensen, zoals nu, eenmaal weer van de vrijheid hebben geproefd, stellen de wetenschappers. Misschien is het juist makkelijker als de regels weer worden aangescherpt, vermoedt Van den Putte. “Mensen hebben gemerkt dat ze het konden, dat het niet zo moeilijk is en dat het heeft geholpen.”

Jong en gezond

Voor een kleine groep zal het ‘even slikken zijn’ – vooral de jongeren. Die kunnen het gevoel hebben dat ze al lang genoeg hebben ‘geleden’ door het binnenblijven en voelen zich minder vatbaar voor het virus doordat ze jong en gezond zijn. “Zij denken: waarom moet ík nou binnen zitten?”, aldus Van den Putte, die ook lid is van de wetenschappelijke adviesraad van de Corona Gedragsunit.

Door een beroep te doen op solidariteit – je houdt ook afstand om je oude oma te beschermen – kunnen zij mogelijk worden overtuigd. “Je moet uitkijken voor vingerwijzen, dat je mensen gaat wegzetten als egoïst. Dat werkt averechts.” Je doet het namelijk ook voor jezelf, benadrukt Van den Putte: er komt geen nieuwe lockdown als je de regels respecteert.

De gevreesde tweede golf, zegt Renes, zal Nederland niet in één keer overspoelen. “Begin dit jaar ging het ook langzaam: in januari, februari kwamen de eerste berichten.” Maar, vindt hij, achteraf gezien is er toen te laat ingegrepen. Hij verbaast zich erover dat Nederland ‘blijkbaar niet zo’n groot herinneringsvermogen heeft’. “Leer van de lessen uit het verleden, grijp eerder in.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden