Waarom zijn veel alledaagse producten ineens duurder?

Van het idee dat er van de op Prinsjesdag geschetste 0,1 procent koopkrachtstijging nog iets overblijft, lijkt weinig terecht te komen. Zeker nu alledaagse producten steeds duurder worden: van boodschappen en benzine tot gas. Hoe komt dat? En is er een oplossing?

null Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Beeld Hollandse Hoogte / ANP

1. Wat is er allemaal duurder geworden?

Mensen die er thuis warmpjes bij willen zitten, weten het inmiddels: de energieprijzen schieten door het dak. Contracten bij de meeste energieleveranciers worden per 1 januari vernieuwd en dan voelt de helft van de bevolking met een variabel tarief die prijsstijging ook in de portemonnee. Ook de kosten voor benzine blijven stijgen. Bij de meeste tankstations betaal je inmiddels meer dan 2 euro per liter.

In de supermarkt zijn de prijzen ook flink gestegen. Marktonderzoeksbureau GfK becijferde dat de gemiddelde betaalde prijs van boodschappen (alle productcategorieën bij elkaar) met 3,6 procent omhoog is gegaan.

Grootste uitschieter is bier, met bijna 7 procent meer dan vorig jaar. Ook voor tandpasta en allesreiniger moet je meer betalen: de kosten voor persoonlijke verzorging en schoonmaakproducten zijn fors toegenomen, net als blik, dierenvoeding en frisdrank. Bij groenten en fruit en vlees en vis valt de toename mee: die ligt onder het niveau van de inflatie van 2,7 procent.

2. Hoe komt dat?

Deels heeft dit nog met de coronacrisis te maken. Er werd een sterke daling van de wereldhandel verwacht en veel fabrieken gingen dicht om niet met producten te blijven zitten. Maar grote dalingen bleven uit of sectoren herstelden zich mede door overheidssteun, waardoor juist tekorten ontstonden.

Bekend voorbeeld: computerchips voor auto’s. Autofabrikanten rekenden erop dat de pandemie ervoor zou zorgen dat minder auto’s de weg op zouden gaan. De productie van computerchips werd daarom flink verlaagd. Maar er werden veel meer laptops, smartphones en spelcomputers verkocht, omdat mensen meer thuisbleven. Fabrikanten van chips verlegden hun focus van de automarkt naar die van de computermarkt, maar nu de automarkt weer langzaam herstelt, willen veel fabrikanten niet meer terug – met tekorten als gevolg.

Daarnaast is sprake van een ‘storingseffect’. Zoals treinen na een storing op het spoor ook niet direct weer op de juiste plaats staan, zo zijn er door de pandemie ook wereldwijd grondstoffen en goederen op andere plekken terechtgekomen. Hetzelfde geldt voor personeel, dat door sluitingen elders ging werken. Hierdoor is schaarste ontstaan, wat de prijzen opdrijft. Fabrikanten namen deze verschillen afgelopen tijd voor eigen rekening, maar nu het ernaar uitziet dat de prijzen voorlopig niet dalen, schuiven ze de rekening door naar de consument.

3. Is de hoge gasprijs ook een gevolg van klimaatmaatregelen?

De Russische president Poetin meent van wel. Volgens hem wordt de Europese energiecrisis mede veroorzaakt door het feit dat er minder geïnvesteerd wordt in fossiele energiebronnen, terwijl de opbrengsten van hernieuwbare energiebronnen achterblijven. Veel kern- en kolencentrales zijn gesloten waardoor de afhankelijkheid van gas groeit. Bovendien is de prijs die Europese emissiehandelbedrijven betalen voor het uitstoten van CO₂ in een jaar tijd verdubbeld. Dit wordt doorberekend aan de consument.

Eurocommissaris Frans Timmermans (Klimaat) stelt echter dat de hoge gasprijzen slechts voor ‘een vijfde’ te wijten zijn aan de oplopende CO₂-prijs. Hij ziet in de huidige schaarste juist aanleiding om de energietransitie te versnellen. “Het ironische is dat als we vijf jaar eerder een Green Deal hadden gehad, we niet in deze situatie hadden gezeten, want dan was de afhankelijkheid van fossiele grondstoffen en aardgas veel kleiner geweest,” aldus Timmermans.

4. Gaan die prijzen nog omlaag?

Dat is natuurlijk de grote vraag. Wat betreft de gasprijs denken veel deskundigen van wel, omdat de stijgingen veroorzaakt worden door problemen die overgaan zodra de productie omhoog gaat. Poetin liet deze week weten dat Rusland ‘klaarstaat’ om de levering aan Europa te verhogen. Dit zou de markt – en daarmee de prijzen – kunnen stabiliseren, al moeten daarvoor wel eerst nieuwe afspraken worden gemaakt tussen Europa en het Kremlin. De leveringen zouden onder de huidige contracten namelijk al op het maximale niveau liggen.

Voor de prijsstijging van bijvoorbeeld boodschappen ligt het ingewikkelder. Ook hier geldt dat als de productie weer op gang is, de schaarste afneemt en er dus geen reden meer is voor de hogere prijzen in de supermarkt, alleen kan dit nog een poos duren. En in de tussentijd blijven de prijzen stijgen, verwacht econoom Arnoud Boot van de Universiteit van Amsterdam. Hij waarschuwt daarom voor het ‘haasje over-effect’: om de koopkracht niet aan te tasten, worden lonen vaker verhoogd, maar hogere arbeidskosten maakt het duurder om producten te maken, wat dan weer leidt tot hogere prijzen (wat dan weer leidt tot hogere lonen, enzovoorts). Deze zogeheten loon-prijsspiraal leidt tot permanente inflatie.”

5. Kunnen we hulp uit Den Haag verwachten?

Het kabinet besloot 500 miljoen euro uit te trekken als compensatie voor de gestegen gasprijs. Ook worden op dit moment ‘verschillende maatregelen doorberekend’. De eerste die vrijdag bekend werd gemaakt: een verlaging van de energiebelasting. Huishoudens zullen hierdoor gemiddeld ruim 400 euro minder kwijt zijn aan de energienota. “Het geld gaat ook terechtkomen bij mensen die het niet nodig hebben,” aldus staatssecretaris Dilan Yeşilgöz-Zegerius (Energie). De tegemoetkoming geldt voor één jaar en kost het kabinet in totaal 3,2 miljard euro.

Econoom Boot hoopte echter juist dat het demissionaire kabinet vooral steunmaatregelen zou bedenken voor de meest kwetsbare Nederlanders. “Een algemene verlaging van energiebelasting is het meest debiele wat je kan doen,” stelt hij. “Daarmee stimuleer je energiegebruik, terwijl dat haaks staat op het klimaatbeleid. Je vult het ene gat met het andere.” De beste oplossing is volgens hem om voor ogen te houden wat goed is voor Nederland op de middellange termijn. “Oók als dat betekent dat je nu even op je handen moet zitten.”

Ook de Amsterdamse wethouder Marieke van Doorninck reageerde niet bijster enthousiast. “Dit is goed nieuws voor mensen die het hard nodig hebben, maar het is echt een gemiste kans dat er is gekozen voor een ongerichte maatregel die voor een groot deel gaat komen bij mensen die het niet nodig hebben. Een tegemoetkoming richting de lage- en middeninkomens, waar de pijn het hardst gevoeld wordt, was meer op zijn plaats geweest. Daarbij neemt deze maatregel de prikkel tot besparing weg bij de groepen die zich investeringen die leiden tot energiebesparing wél kunnen permitteren.”

6. Wat kan ik in de tussentijd doen om geld te besparen?

De prijsstijgingen mogen dan misschien tijdelijk zijn, wie nu rekeningen moet betalen heeft daar weinig aan. Alleen al door de stijgende gasprijs betalen huishoudens gemiddeld 900 euro meer voor de energierekening.

De Amsterdamse wethouder Marjolein Moorman (Armoede) kondigde deze week aan energiecoaches langs de deuren te sturen, die adviezen geven om het energieverbruik terug te dringen. Slimmigheidjes als radiatorfolie, ledlampen en een waterbesparende douchekop kunnen tientallen euro’s verschil maken op de energierekening.

Budgetinstituut Nibud wijst daarnaast ook op het belang van slim omgaan met apparaten. Door eten te ontdooien in de koelkast in plaats van de magnetron, een laptop of tablet te verkiezen boven een desktopcomputer en elektrische apparaten uit te zetten in plaats van op standby, kun je het energieverbruik flink terugdringen zónder investeringen te doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden