Plus Achtergrond

Waarom vitaminepillen een gebrekkige oplossing zijn

Dat een gezonde geest en een gezond lichaam een sterke combinatie zijn, is een aloude wijsheid. Het slikken van allerlei supplementen om lichaam en geest gezonder te maken, is een moderne maar gebrekkige oplossing, zeggen Jaap Seidell en Jutka Halberstadt. 

Beeld Rein Janssen

Wat je eet heeft invloed op lichaam en geest

De Romeinse dichter Juvenalis wist het twee millennia geleden al: ‘Orandum est ut sit mens sana in corpore sano’ (een mens moet bidden voor een gezonde geest in een gezond lichaam). Hij besluit zijn tekst met ‘semita certe tranquillae per virtutem patet unica vitae’ (de enige weg naar een vredig leven is deugdzaamheid).

De meeste Romeinen aten dan ook heel deugdzaam een gevarieerd en gematigd mediterraan dieet, waarvan nu bekend is dat het rijk is aan voedingstoffen en beschermt tegen welvaartsziekten. We weten nu dat Juvenalis gelijk had. Wanneer mensen switchen van hun moderne bewerkte gemaksvoeding naar een traditioneel mediterraan dieet (rijk aan groenten, fruit, noten, vis en olijfolie) wordt de kans op hart- en vaatziekten, obesitas en diabetes type 2 sterk verlaagd.

Ook is er dan minder afname van cognitieve functies en een kleinere kans op dementie dan bij de mensen die doorgaan met het gebruiken van hun hedendaagse dieet. Ook lijkt door zo’n traditionele voeding de kans op depressie te verminderen en bij mensen met een depressie lijkt het de symptomen te verlichten.

Helaas zijn we na die Romeinse inzichten wat van dat pad afgeraakt. Eerst toen we, mede onder invloed van de Franse filosoof René Descartes (1596-1650) besloten dat de niet-fysieke geest en het fysieke lichaam weinig met elkaar van doen hadden. In de 20ste eeuw begonnen geneeskundigen zich te specialiseren in afzonderlijke organen en werd de geest het exclusieve terrein van psychologen en psychiaters. Sindsdien bemoeiden cardiologen zich louter met het hart en kwamen er specialisten zoals maag-darm-leverartsen, keel-neus-oorartsen en orthopeden.

Cardiologen ontdekten dat het mediterrane dieet goed was voor het hart, maar keken niet naar andere voordelen. Psychologen en psychiaters besloten zich vooral te richten op zaken als gesprekstherapie en medicatie, maar hadden weinig aandacht voor voeding. Gelukkig zien de laatste jaren steeds meer artsen en wetenschappers in dat de gezondheid van het hart en het hoofd nauw met elkaar verbonden zijn.

Vitaminetekorten zijn slecht voor het psychische welzijn

Dat tekorten in voedingsstoffen effecten hebben op de mentale gezondheid is allang bekend. Gebrek aan vitamine B1 kan bijvoorbeeld leiden tot geheugenverlies en verwarring en een gebrek aan vitamine B6 kan leiden tot depressie. Dat komt onder meer doordat B-vitamines ­betrokken zijn bij het goed functioneren van ­zenuwcellen. Maar vrijwel álle vitamines zijn in voldoende mate nodig voor een goedwerkend brein. Vitamine D is bijvoorbeeld niet alleen belangrijk voor gezonde botten, maar werkt ook als een ‘neurosteroïde’. Een tekort kan wijzen op een verhoogd risico op schizofrenie en depressie. Mensen met ernstige psychische aandoeningen eten vaak ook nog eens erg slecht, waardoor ze in een neerwaartse spiraal terecht kunnen komen.

Vitaminesupplementen zijn niet zomaar de oplossing

Bij mensen die door een vitaminetekort neurologische problemen hebben, zoals verminderde ­hersenfuncties, vergeetachtigheid en verwardheid, treedt doorgaans snel verbetering op als ze supplementen krijgen. Het tekort moet dan niet zo lang geduurd hebben dat er onherstelbare schade is ontstaan. Of extra supplementen ook bij mensen zonder tekorten helpen om psychische problemen te voorkomen of te behandelen, is echter wat lastiger te zeggen.

De effecten van extra voedingsstoffen hangen sterk af van de levensfase: een embryo heeft andere behoeften dan een hoogbejaarde. Ook de hoeveelheid en de mix aan vitamines en andere voedingstoffen bepalen deels wat de effecten zijn: net als een tekort kan een overmatige inname van vitamines (bijvoorbeeld A, D, B3 en B6) de hersenfuncties nadelig beïnvloeden. Zo’n overdosis bereik je niet snel met voeding, maar wel met vitaminesupplementen. Pillen slikken voor een betere hersenfunctie is voor gezonde mensen daarom geen goed idee.

Tekorten aan vetzuren, mineralen en aminozuren zijn ook niet gezond (maar het nut van supplementen is onduidelijk).

Niet alleen vitamines zijn belangrijk voor een goede mentale gezondheid. Ook omega 3-­vetzuren (die vooral in vette vis voorkomen) spelen een rol bij het gezond functioneren van het brein. Of het toedienen van visvetzuren helpt om het beloop van mentale aandoeningen gunstig te beïnvloeden, is nog onduidelijk. Er zijn te weinig echt goede studies en de resultaten zijn gemengd. Hierdoor is het nog niet goed mogelijk stellige conclusies te trekken.

Datzelfde geldt voor mineralen als zink, magnesium en selenium. Die zijn betrokken bij honderden enzymatische reacties bij tal van processen in lichaam en brein. Bij een tekort kunnen de hersenfuncties achteruitgaan. Het toedienen van mineralen kan in zo’n geval helpen dat proces te vertragen. Of supplementen ook als er geen tekort is, helpt bij de behandeling van psychische stoornissen is echter nog onduidelijk.

Ons brein en centrale zenuwstelsel gebruiken neurotransmitters om signalen tussen zenuwcellen tot stand te brengen. Die neurotransmitters worden gemaakt uit aminozuren (de bouwstenen van eiwitten). Zo is het aminozuur tryptofaan nodig voor het ­maken van de neurotransmitter serotonine.

De verhouding eiwitten en koolhydraten in voeding bepaalt deels de beschikbaarheid van tryptofaan en kan daarmee de concentratie serotonine in het brein beïnvloeden. Een praktische toepassing van dit soort kennis in de vorm van een wetenschappelijk onderbouwde aan­beveling om bepaalde voeding of supplementen te gebruiken is er echter nog niet.

Het microbioom en de genen zijn ­minstens zo belangrijk voor de gezondheid

Het onderzoek naar voeding en mentale gezondheid staat dus nog in de kinderschoenen. Wat het allemaal extra complex maakt, is dat er aanwijzingen zijn dat de relatie tussen voedingsstoffen zoals vitamines en mentale gezondheid niet rechtstreeks verloopt. Dat gaat mogelijk via de bacteriën in het darmstelsel (microbioom) of het aflezen van het erfelijke materiaal (epigenetica) en chronische laaggradige ontstekingen in het lichaam en brein.

Een niet-gebalanceerde samenstelling van darmbacteriën kan het gevolg zijn van eenzijdige gemaksvoeding zonder veel vezels en voedingsstoffen. Die inbalans kan gevolgen hebben voor de ontwikkeling van allerlei fysieke en mentale problemen. Helaas heeft het onderzoek hiernaar nog veel lacunes. Er valt dus nog genoeg te ontdekken en op te helderen.

Wie gezond eet, heeft geen ­supplementen nodig

Het is wel al duidelijk dat aandacht voor voeding binnen een gezonde leefstijl belangrijk is voor een goede fysieke en mentale gezondheid. Denk bij leefstijl aan BRAVO: voldoende Bewegen, niet Roken, geen of weinig Alcohol, een matige en gevarieerde Voeding en voldoende Ontspanning. Het is een advies dat slechts bestaat uit vijf letters, maar gebaseerd is op vele complexe fysiologische een biochemische processen.

Een mediterraan voedingspatroon rijk aan groenten, fruit, noten, vis en olijfolie, bevat voldoende vitamines, vetzuren, mineralen, aminozuren en vezels. Allerlei onderliggende processen die kunnen leiden tot ziekten van het lichaam en het brein worden door dit voedingspatroon gunstig beïnvloed.

Dat geldt waarschijnlijk ook voor veel andere voedingspatronen met vooral onbewerkt of minimaal bewerkt voedsel. Voor een goede gezondheid is kiezen tussen het hart en het hoofd dus niet nodig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden