PlusAchtergrond

Waarom is een Oekraïner ons liever dan andere vluchtelingen?

Diggie Dex en Guus Meeuwis tijdens de gezamenlijke televisie-uitzending van diverse omroepen voor de slachtoffers van de oorlog in Oekraïne. Beeld ANP
Diggie Dex en Guus Meeuwis tijdens de gezamenlijke televisie-uitzending van diverse omroepen voor de slachtoffers van de oorlog in Oekraïne.Beeld ANP

Voor Oekraïners een warm welkom, terwijl tegen de komst van andere vluchtelingen soms heftige protesten zijn. De ene oorlogsvluchteling is de andere niet en die tweedeling laat volgens experts zien dat Nederland kampt met impliciete en onbewuste discriminatie.

Raounak Khaddari

Hoe vluchtelingen uit Oekraïne worden ontvangen is een groot verschil met de reactie op vluchtelingen uit bijvoorbeeld conflictgebieden in Syrië en Eritrea. ‘Nee, tegen azc’, was een van de leuzen om afschuw tegen de komst van een asielzoekerscentrum duidelijk te maken. Op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis in 2015 meldden zich in Nederland meer dan tienduizend asielzoekers en familieleden, als zogeheten nareizigers. Op enkele plaatsen werden varkenskoppen opgehangen om vluchtelingen uit moslimlanden af te schrikken. Er waren demonstraties en inwoners kwamen woedend naar informatiebijeenkomsten over opvanglocaties in hun regio.

Vorige week woensdag kregen de eerste Oekraïense vluchtelingen in Amsterdam-Zuidoost juist een welkom onthaal. Nederlanders vragen zich bij deze vluchtelingen af of ze mensen in huis kunnen nemen en of ze hen aan een baan kunnen helpen.

Broeders

Dit alles is pijnlijk, wrang, vaak ook confronterend en tegelijkertijd de realiteit: we zijn eerder geneigd om ‘mensen zoals wij’ te helpen. “Mensen die niet op ons lijken, worden niet gezien als onze broeders,” zegt Theo Schuyt, hoogleraar filantropie aan de Vrije Universiteit. “Daar kunnen we ons niet of minder goed mee identificeren, terwijl we weten dat het belangrijk is om een ‘like us-gevoel’ te hebben om anderen te helpen.”

De praktische gevolgen van deze ervaring vallen op nu Oekraïners met open armen worden ontvangen, er op allerlei plekken in het land hulpacties worden opgezet en vluchtelingen nu hartstikke welkom zijn. Er verschijnen kanttekeningen online: ‘Een vluchteling is een vluchteling’, bij een foto met op de ene helft mensen uit Syrië en op de andere mensen uit Oekraïne.

In de praktijk werkt dat niet zo, valt historicus Tayfun Balçik op. Hij benadrukt: “Het is goed dat we Oekraïners helpen. Fijn voor ze, maar we mogen er niet aan voorbijgaan dat deze situatie blootlegt hoe we onderscheid maken tussen mensen op basis van afkomst. We moeten net zoveel hulp geven aan gevluchte Palestijnen uit de Gazastrook, Afghanen en Syriërs.”

Blond haar en blauwe ogen

De historicus vindt het pijnlijk dat buitenlandse nieuwsmedia expliciet spreken van slachtoffers met blond haar en blauwe ogen, uit Europa in plaats van uit Irak of Iran. “Alsof dat iets mag uitmaken,” zegt Balçik die het schrijnend noemt hoe impliciet en expliciet mensen worden gecategoriseerd op basis van hun uiterlijk.

“Het is een gevolg van onze islamofobe en xenofobe samenleving. We sluiten mensen buiten. Letterlijk, maar ook door ons taalgebruik. Het wij-zij-denken zit diep geworteld in onze cultuur. Als we zeggen dat zij op ons lijken, dat we ons met hen kunnen identificeren, dan moeten we ons afvragen wie ‘wij’ en ‘zij’ eigenlijk zijn? Is de Nederlander met een witte huid de wij? Waar vallen de Nederlanders zonder witte huid dan onder? Onderscheid maken tussen mensen op basis van huidskleur noem je racisme. Niet leuk om te horen, maar dat is het wel.”

De oorlog in Oekraïne laat zien hoe vrijgevig Nederlanders kunnen zijn. Tijdens de actiedag op maandag is zo’n 85 miljoen euro opgehaald voor Giro 555, waarmee het totale ingezamelde bedrag op ruim 106 miljoen euro is gekomen. Dat geld gaat naar hulp aan mensen die getroffen worden door de oorlog. De opbrengst van acties via Giro 555 wisselt sterk. In 2020 werd er voor noodhulp aan de slachtoffers van de ramp in Beiroet een kleine 12 miljoen euro overgemaakt. De inzamelingsactie voor Sulawesi in 2018 leverde net iets meer op dan 11 miljoen euro. Voor slachtoffers van de hongersnood in het Midden-Oosten en Afrika werd er in 2017 meer dan 30 miljoen euro opgehaald.

Televisieramp

Waarom mensen vrijgeviger en welwillender zijn bij de ene groep slachtoffers dan de andere, hangt van meerdere factoren af. Of een actiedag succesvol wordt, is ook een kwestie van timing en de mate van ruchtbaarheid. De tsunami in de Stille Oceaan op tweede kerstdag in 2004 gebeurde terwijl mensen al bezig waren met naastenliefde en het was een op de televisie zichtbare ramp met naar schatting 230.000 doden.

“Mensen moeten weten dat er zich een ramp aan het voltrekken is,” zegt hoogleraar filantropie Schuyt. “De actie bij de tsunami heeft een enorme respons opgeleverd. Er werd een recordbedrag van 203 miljoen euro opgehaald. Een vakantiebestemming met herkenbare resorts werd door de vloedgolf verwoest. Hoe meer we zien van wat er bij en met de slachtoffers gebeurd, hoe meer betrokken we ons voelen.”

Duidelijke beelden zijn niet genoeg. De hongersnood in Jemen, volgens de Verenigde Naties de grootste humanitaire crisis ter wereld, leeft niet in Europa. Schuyt: “Het is heel wrang, maar er zijn duizenden onderwerpen waar dagelijks over bericht wordt. Jemen kan voor mensen voelen als een ver-van-mijn-bedshow en met mensen die niet ‘like us’ zijn. Dat is wrang, maar ook de realiteit. Er is een enorme tweedeling in hoe we met elkaar omgaan.”

Het is belangrijk om ons te realiseren dat nog altijd heel veel mensen op een impliciete manier discrimineren, aldus hoogleraar psychologie aan de Vrije Universiteit Paul van Lange: “Het is niet willens en wetens, maar er zijn ontzettend veel onderzoeken die aantonen dat mensen die welwillend zijn, zonder het door te hebben, mensen met een donkere huidskleur of een niet-westers accent discrimineren. Het is goed en belangrijk om ons daarvan bewust te zijn: het probleem van impliciete en onbewuste discriminatie is veel groter dan we denken.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden