PlusInterview

Viroloog Jaap Goudsmit: ‘Virussen bestaan al langer dan de mensheid’

Door corona zijn we in een nieuw tijdperk gekomen, stelt viroloog Jaap Goudsmit. ‘Ik zie voor me dat er een vaccinatieprogramma voor zestigplussers komt, net zoals er nu is voor kinderen.’

null Beeld VCG via Getty Images
Beeld VCG via Getty Images

Buiten de sombere actualiteit over de coronapandemie ziet viroloog Jaap Goudsmit ook de vruchten van de mondiale wetenschappelijke inspanning. Er zal bescherming komen tegen het coronavirus en andere welvaarts­ziekten, maar alleen als overheden de ziektepreventie serieuzer nemen.

Jaap Goudsmit (69) wilde zich eigenlijk toeleggen op de studie van de veroudering van het menselijke immuunsysteem en een boek over zijn familie. Tot het coronavirus hem opnieuw de virologie in zoog. Dat leidde tot Vrij van corona, een boek dat de toekomst, ondanks de onmiskenbare problemen, met optimisme tegemoet ziet.

Waar haalt u het optimisme vandaan?

“Uit het wereldrecord dat afgelopen jaar is gevestigd, bijvoorbeeld. Er is binnen een jaar een goed werkend vaccin ontwikkeld tegen het coronavirus. Er zijn zelfs meerdere vaccins op de markt. Dat is ongekend, en drie jaar sneller dan het oude record. In 1963 lukte het de Amerikaan Maurice Hilleman om binnen vier jaar een vaccin tegen de bof te ontwikkelen. Hij had de eerste monsters van die infectieziekte afgenomen bij zijn eigen dochter. Hilleman had het record, maar dat is nu overtroffen. En dat is razendknap, want meestal duurt het tien tot twintig jaar voordat een vaccin op de markt ­verschijnt. De wetenschappelijke inspanning is heel groot geweest.”

Wat ziet u daarvan terug als u nu naar buiten kijkt?

“Nu zie ik vooral veel ellende. Kinderen die veel te lang niet naar school zijn geweest, hele sectoren die op omvallen staan, mensen met andere ziekten die geen optimale behandeling krijgen, de voorbeelden zijn talrijk. Maar de gunstige werking van de vaccins zal de komende maanden en jaren zichtbaar worden, mits de overheid het vaccinatietempo drastisch opvoert. Daarmee is de economische schade nog niet hersteld, maar ik ben ervan overtuigd dat we daarmee onze vrijheid snel terugkrijgen.”

Voor een betere volksgezondheid zijn vaccins echter niet afdoende, schrijft u in uw boek. Wat moet er beter?

“We geven in Nederland jaarlijks ongeveer 100 miljard euro uit aan de behandeling van ziekten, maar slechts een paar 100 miljoen aan ziektepreventie. Die verhouding is volledig scheef, met desastreuze gevolgen. Want met het voorkomen van ziekten als diabetes, obesitas en een verhoogde bloeddruk win je veel meer gezonde levensjaren dan met de bestrijding ervan. En dat is toch waar het volksgezondheidsbeleid om draait: je wil dat zoveel mogelijk mensen in goede gezondheid honderd worden.”

Dat lukt toch steeds beter?

“De levensverwachting is in Nederland vanaf 1950 tot nu weliswaar met ongeveer tien jaar gestegen, maar die extra jaren gaan vaak niet samen met een goed leven. In de Verenigde Staten is door de opeenstapeling van ziekten zelfs een daling van de levensverwachting zichtbaar geworden. Als we niet oppassen, ­kunnen we ook in Nederland die kant op gaan. Daarom is ziektepreventie van zo’n groot belang.”

Leidt de snelle ontwikkeling van een coronavaccin er niet toe dat mensen zelf weinig willen ondernemen tegen hun overgewicht of diabetes?

“Nee. Welke gezondheid iemand nu ook heeft, iedereen wil met een vaccin snel beschermd zijn en de vrijheden terug. Maar hopelijk kan het coronavirus wel een wake-upcall zijn voor de verbetering van de gezondheid. In goede conditie ben je beter voorbereid op een pandemie. Niet roken, niet drinken en geen over­gewicht helpen daarbij. Ongezonde mensen belanden bij een pandemie het eerst op een ic. De overheid moet mensen helpen gezonder te gaan leven.”

Tekst gaat verder onder foto

Jaap Goudsmit, viroloog. Beeld Julie Blij
Jaap Goudsmit, viroloog.Beeld Julie Blij

Hoe dan?

“Ik stel me zoiets voor als een deltaplan, waarbij op de jaarlijkse begrotingen steevast een bepaald bedrag wordt geïnvesteerd in ziektepreventie. Pandemiebestrijding moet ook een onderdeel van dat deltaplan zijn. Alleen in Azië waren landen als Zuid-Korea, Taiwan en Singapore een beetje voorbereid, maar westerse landen werden volledig verrast.”

Had u deze pandemie verwacht?

“In mijn boek De virus invasie uit 2003 had ik weliswaar een pandemie voorspeld, maar toch was ik verrast. De ernst van de situatie besefte ik pas toen ik van mijn Chinese studenten in de Verenigde Staten hoorde dat hun moeder in China geen ziekenhuiszorg meer kon krijgen vanwege het coronavirus. Mijn terugvlucht naar Nederland in een bijna leeg vliegtuig was ook zo’n moment dat de omvang van de pandemie bevestigde. Zo’n leeg vliegtuig had ik eerder alleen meegemaakt kort na de aanslagen van 11 september 2001.”

Waarom had u een nieuwe, grote infectieziekte voorspeld?

“Virussen bestaan al langer dan de mensheid. Ze kunnen echter alleen leven bij de gratie van andere levende wezens; ze hebben gastheren nodig. Aan het einde van de achttiende eeuw begon de mens een onomkeerbare stempel op de aarde te drukken; het zogenoemde antropoceen. Dat betekende een enorme bevolkingsgroei, met bijbehorende processen als de industriële revolutie en intensivering van de landbouw en veeteelt.”

“Die ontwikkeling gaat ook gepaard met minder biodiversiteit; veel planten en dieren stierven uit. Dat betekent heel eenvoudig dat de bestaande virussen het moeten doen met steeds minder beschikbare gastheren. En dus springen ze van de ene naar de andere soort. Het coronavirus hield zich misschien wel miljoenen jaren schuil in vleermuizen zonder die vleermuizen of andere levende wezens schade te berokkenen. Op een Chinese dierenmarkt is het virus, waarschijnlijk via een tussengastheer, overgesprongen op een mens. En nu zit de hele wereld ermee.”

U omschrijft in uw boek dat het antropoceen wordt gevolgd door het immunoceen. Wat bedoelt u daarmee?

“Dat we in staat zullen zijn om ons wereldwijd te beschermen tegen pandemische virussen. Maar ook tegen andere aandoeningen die de levensverwachting en de kwaliteit van leven negatief beïnvloeden. Ik zie voor me dat er een vaccinatieprogramma voor zestigplussers komt, net zoals er nu is voor kinderen. In dat vaccinatieprogramma zit bijvoorbeeld een jaarlijkse prik tegen Covid-19, maar ook tegen pneumokokken, gordelroos, griep en kinkhoest. Misschien dat er in de toekomst ook een vaccinatie komt tegen de ziekte van Alzheimer.”

U bent bijna 70, hoe is het eigenlijk met uw eigen gezondheid?

“Goed, dank u. Ik pluk er misschien de vruchten van dat ik maar drie jaar heb gerookt. ­Tussen mijn 18de en 21ste was dat. Ook heb ik in mijn jeugd veel gesport, vooral basketbal. Maar ik had gewild dat eerder bekend was geworden dat alcohol ook een ongunstige invloed heeft op de levensverwachting. Dan had ik daar op jongere leeftijd iets tegen kunnen doen.”

Gaat u dat makkelijk af, gezond leven?

“Nee, het is hartstikke moeilijk. Iedereen zondigt op dat vlak, dus ik ook. Maar over het algemeen lukt het me vrij aardig, al zou ik er graag een paar kilo af willen. Wat voor mij gunstig heeft uitgepakt, is dat ik al op jonge leeftijd heb leren koken. Ik ben opgegroeid met mijn moeder, en zij bracht me dat bij. Als kinderen zelf gezonde maaltijden leren bereiden, is de kans groot dat ze dat als volwassene blijven doen. Wie dat thuis niet meekrijgt, zou het eigenlijk op school moeten leren.”

De scholen zijn de afgelopen maanden vaak dicht geweest.

“En het wrange daarvan is dat ouders die thuiswerken hun kinderen beter thuisonderwijs kunnen geven dan iemand die naar z’n werk moet, zoals een schoonmaker. Thuiswerken is een luxe die mensen met meer opleiding vaker hebben. Zo worden bestaande verschillen in de sociaal-economische situatie door de gevolgen van het virus verder uitvergroot. Het opheffen daarvan moet in het deltaplan van de overheid een centrale plaats innemen.”

Jaap Goudsmit, Vrij van corona. Het begin van een nieuw tijdperk, uitgeverij Pluim, € 22,99 Beeld -
Jaap Goudsmit, Vrij van corona. Het begin van een nieuw tijdperk, uitgeverij Pluim, € 22,99Beeld -

Op dinsdag 9 februari gaat Jaap Goudsmit in gesprek met Rosanne Hertzberger en Marli Huijer. Het event is vanaf 20.00 uur live te volgen via de site van De Balie, www.debalie.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden