PlusInterview

Vaccingezant Hans Schikan: Nederland moet zelf meer vaccins maken

Politiek Den Haag moet nú in actie komen voor vaccinproductie op eigen bodem, stelt vaccingezant Hans Schikan. Daarmee is Nederland beter voorbereid op de komende varianten van het coronavirus én de volgende pandemie.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Deze week was vaccinschaarste niet het probleem bij het opnieuw tegenvallend aantal mensen dat werd geprikt. Integendeel – de voorraad vaccins bij het distributiepunt in Oss kroop richting het miljoen, omdat overbezette telefoonlijnen en kafkaëske paadjes in het vaccindoolhof van het RIVM en de GGD de toestroom naar priklocaties belemmerden.

Waar minister Hugo de Jonge volhoudt dat begin juli heel Nederland minstens één keer is ingeënt, houdt vaccingezant Hans Schikan het op ‘ergens in de zomer’.

De zomer eindigt officieel op 22 september.

‘Er zullen bijna voorspelbaar vertragingen ontstaan,’ schrijft Schikan in zijn vorige week verschenen rapport. Hij doet daarin verslag van zijn onderzoek, in opdracht van het kabinet, of het Nederlandse bedrijfsleven de vaccinproductie kan versnellen.

Schikan wijst op de complexe productieketen, die onder enorme druk staat nu de hele wereld coronavaccins wil. Zo’n vaccin vergt 280 verschillende componenten die afkomstig zijn van 86 locaties in 19 landen, vertelde een producent op een hoorzitting in het Europees Parlement. Bijvoorbeeld vaccinflesjes en speciale plastic zakken voor vaccinproductie zijn schaars.

“Bij sommige kleinere bedrijven is een uitermate verontrustend tekort aan die componenten,” zegt Schikan. “De levertijd is bij sommige leveranciers meer dan zestig weken.” Dat raakt niet alleen de vaccinproductie, maar kan ook invloed hebben op de productie van andere geneesmiddelen.

Hans Schikan: ‘Zorg voor capaciteit die snel kan omschakelen naar de vaccins voor een volgende pandemie.’ Beeld
Hans Schikan: ‘Zorg voor capaciteit die snel kan omschakelen naar de vaccins voor een volgende pandemie.’

Schikan benadrukt dat Nederland en Europa minder afhankelijk moeten worden van het buitenland. Tegelijkertijd kent zijn inventarisatie een teleurstellende conclusie: Nederland zelf heeft geen mogelijkheden de vaccinproductie op korte termijn – drie tot zes maanden – op te krikken. Op wat langere termijn – zeg negen tot twaalf maanden – kan dat wel.

En dat is relevant, omdat vaccins ook volgend jaar en mogelijk nog langer noodzakelijk zijn (zie kader ‘Herhaalprik zal nodig zijn’). “Het coronavirus muteert en zal waarschijnlijk nog lang rondwaren. De kans is groot dat je vaccins moet aanpassen. Als je dat in Nederland kunt doen, kun je veel sneller handelen.”

Schikan denkt dat het Nederlandse bedrijfs­leven kan helpen mogelijke tekorten te voorkomen. De overheid kan meer vaccinproductie stimuleren. Dan is het wel zaak in actie te komen: “Je moet nú naar de toekomst kijken, niet straks.”

Hoe wordt Nederland minder afhankelijk van het buitenland?

“We beschikken over productiefaciliteiten. Die moeten klaar staan bij een nieuwe pandemie, of als je vanwege nieuwe virusvarianten nieuwe coronavaccins nodig hebt. Dat zou bijvoorbeeld kunnen door een initiatief uit Bilthoven voor een vaccinfabriek met een waakvlamfunctie (zie kader ‘Universele fabriek’– red.). Daar worden ‘in vredestijd’ andere vaccins geproduceerd. Bij een pandemie kun je snel schakelen om zelf de benodigde vaccins te maken.”

U bent sinds half februari vaccingezant. Hadden ze u niet eerder moeten bellen?

“Het korte antwoord is: uiteraard. Hoe sneller je overzicht hebt van wat het Nederlandse bedrijfsleven kan bijdragen, hoe beter je beleid kunt maken. Het genuanceerde antwoord is dat Nederland er al snel bij was, ook zonder vaccingezant. Onder leiding van Hugo de Jonge zat Nederland vorig jaar met Duitsland, Frankrijk en Italië in de kopgroep die de vaccins van AstraZeneca wilde inkopen. Daarna is de inkoop overgegaan naar Europees beleid.”

“Veel Europese landen hebben inmiddels een eigen vaccingezant. Engeland en Zweden vorige zomer al, terwijl mijn Duitse collega pas sinds 1 maart aan het werk is. Hoe eerder zo’n gezant er is, hoe meer profijt een land ervan kan hebben.”

Welk land was in uw ogen voortvarend?

“De Verenigde Staten. Je kunt van Donald Trump veel vinden, maar zonder zijn aanpak zouden er nu niet al vier in de EU toegelaten vaccins zijn, denk ik. De VS hebben meteen miljarden geïnvesteerd in onderzoek en ontwikkeling van vaccins, maar ook in de productie. Amerikaanse bedrijven die benodigdheden produceren voor grootschalige vaccinatie, zoals bioreactorzakken of flacons, zijn ook meteen gecontracteerd. Bovendien geldt ‘America first’. Dat is een nadeel voor andere landen, maar zeer effectief voor de grootschalige vaccinontwikkeling en -productie in de VS.”

“De EU heeft vooral geïnvesteerd in het aankopen van vaccins van verschillende fabrikanten, maar niet in de productiefaciliteiten. Dat is minder slagvaardig en daardoor kan het langer duren voor je kunt overgaan tot grootschalige vaccinatie.”

U heeft voor uw inventarisatie veel kennis en contacten opgedaan. Is uw werk nu klaar?

“Waarschijnlijk niet. Demissionair minister De Jonge wil graag dat ik doorga, en dat wil ik zelf ook. Op dezelfde wijze als voorheen: pro bono. En met ondersteuning van kundige en hardwerkende mensen van de ministeries, maar zeker ook uit het bedrijfsleven. We maakten werkdagen van zestien tot zeventien uur, ook in weekends.”

“Ik denk dat we van waarde kunnen zijn bij het verbinden van partijen. Kort voor dit interview had ik bijvoorbeeld contact met BioConnection, een Brabants bedrijf dat vaccins van grotere producenten kan verwerken tot eindproducten. Ook Batavia Biosciences uit Leiden zou van waarde kunnen zijn, omdat zij veel kennis hebben over een effectievere productiewijze van vaccins. Als spin in het web kun je bedrijven aan elkaar linken. Dat kan Nederland helpen bij het bestrijden van deze en de volgende pandemie.”

Universele vaccinfabriek kan op de waakvlam

In februari lanceerden Intravacc en Bilthoven Biologicals, beide gevestigd op hetzelfde terrein als het RIVM, een plan voor een vaccinfabriek met ‘waakvlamfunctie’ die tijdens een pandemie kan worden ingezet.

“De waakvlamfunctie betekent dat je het leeuwendeel van de tijd andere vaccins produceert,” zegt Jan Groen, ceo van Intravacc. “De meeste vaccinfabrieken kunnen maar één type vaccin maken. Wij willen straks verschillende typen kunnen maken.”

80 miljoen euro

In de fabriek moeten jaarlijks 40 tot 200 miljoen vaccins kunnen worden geproduceerd, wat een investering van 80 tot 100 miljoen euro vergt. Geld zal het probleem niet zijn, aldus Groen. “Er hebben zich een aantal geïnteresseerde partijen gemeld.”

Wel duurt het nog enkele jaren voor de fabriek er staat. “Het haalbaarheidsonderzoek is positief afgerond en over veertien weken moet het conceptdesign van de fabriek klaar zijn. We hopen dit jaar de eerste paal te slaan. Dan duurt het nog tweeënhalf jaar voordat de fabriek operationeel is.”

Het is niet het eerste plan om Nederland voor te bereiden op een pandemie. Al in 2004 probeerde biotechbedrijf Crucell – later overgenomen door de Amerikaanse farmaceut Johnson & Johnson – de overheid te interesseren voor ‘pandemic preparedness’. Crucell wilde met behulp van de toenmalige staatsvaccin­fabriek in Bilthoven Nederland verzekeren van vaccins in geval van een pandemie. Het ministerie van Volksgezondheid hapte niet toe.

Nu pleiten vaccingezant Hans Schikan en Groen van Intravacc opnieuw voor ‘pandemic preparedness’. De ironie is dat Intravacc een overblijfsel is van de staatsvaccinfabriek. Het is nog steeds staatseigendom. Bilthoven Biologicals, partner in het plan, was dat tot 2012. Toen verkocht Nederland het aan het Serum Institute of India, ’s werelds grootste vaccinproducent.

Urgentie

“Er zijn al honderden meters papier volgeschreven met plannen voor pandemic preparedness,” zegt Schikan. “Het is altijd de vraag of dat via publieke of private middelen moet. Ik ben voor een combinatie.”

Een ander probleem was altijd een schijnbaar gebrek aan urgentie. Schikan: “Dat gevoel van urgentie leeft nu wél bij iedereen.”

Vrees voor effectiviteit: ‘Herhaalprik zal nodig zijn’

Het Sars-CoV-2-virus muteert en de vrees is dat varianten ontstaan die reeds geïnfecteerde mensen een tweede keer besmetten. Dat kan de effectiviteit van vaccins ondermijnen, zegt arts-onderzoeker Patricia Bruijning (Utrecht UMC). Zij is via het recent begonnen Europese onderzoeksprogramma Vaccelerate betrokken bij toekomstige studies naar de effectiviteit van vaccinaties tegen bestaande en nieuwe virusvarianten.

“De antistoffen van de huidige vaccins voorkomen in zo’n 90 procent een infectie met de Britse variant, maar bij de Zuid-Afrikaanse variant is die effectiviteit fors minder.” Bij een studie van het Janssenvaccin in Zuid-Afrika was de effectiviteit tegen ziekte 57 procent.

Buiten bescherming door antistoffen bestaat de lichamelijke afweer echter ook uit T-cel-immuniteit. Die geheugenfunctie van het afweersysteem voorkomt geen infectie, maar zorgt wel voor het snel opruimen van geïnfecteerde cellen. “Dat voorkomt ernstige ziekte,” aldus Bruijning. “Mede dankzij T-cel-immuniteit toonde het Janssenvaccin ook in Zuid-Afrika honderd procent effectiviteit tegen ziekenhuisopname.”

T-cel-immuniteit houdt langer aan dan antistoffen-immuniteit, maar duurt meestal niet eeuwig. Bruijning voorziet dat ‘boosters’ nodig zijn; nieuwe prikken voor mensen die al volledig gevaccineerd waren. Bij het influenzavirus gebeurt dat al.

Begin maart zei Frans Meijman – lid van de vaccinatiecommissie van de Gezondheidsraad – in Het Parool dat vaccins uit China (Sinopharm) en India (Bharat Biotech) in theorie beter bestand zijn tegen nieuwe virusvarianten dan de vaccins die Nederland gebruikt. Hij pleitte ervoor om ook die vaccins in te kopen.

Breed palet

Bruijning erkent de theorie, maar zegt dat het bewijs voor een bredere bescherming bij het Sars-CoV-2-virus ontbreekt. Bovendien zijn deze vaccins uit China en India nog niet goedgekeurd door het EMA. “Dat is een voorwaarde voor toelating in Nederland,” aldus coronagezant Hans Schikan.

Hij bepleit een zo breed mogelijk palet aan vaccins. “Goede vaccins buiten beschouwing laten is onverstandig, dat geldt ook voor Chinese en Indiase vaccins. Ook het Russische Spoetnikvaccin komt wat mij betreft in aanmerking voor gebruik in Nederland, maar ook weer pas na weging door het EMA.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden