PlusAchtergrond

Uniek: dit Nederlandse bedrijf ontwikkelt 4 coronavaccins

Bioreactor in het laboratorium van Intravacc in Bilthoven.Beeld Eva Plevier

Het Nederlandse staatsbedrijf Intravacc, dat tot voor kort in de uitverkoop stond, ontwikkelt op het moment maar liefst vier coronavaccins. Het maakt het bedrijf uniek in de wereld.

Volg de verkeersborden naar het RIVM en je ­belandt op een uitgestrekt bedrijfsterrein in Bilthoven, waar ook Intravacc huist. Voor het grote ­publiek onbekend, maar in internationaal opzicht bijzonder vanwege het aantal potentiële coronavaccins dat hier wordt ontwikkeld.

Afgelopen woensdag was het weer zover: een persbericht waarin Intravacc een kandidaat­vaccin in het vooruitzicht stelde; het vierde waaraan het werkt. Jan Groen, directeur van ­Intravacc en als viroloog van het Erasmus MC in het verleden de rechterhand van Ab Osterhaus, vindt het niet te veel van het goede. “Gemiddeld haalt ongeveer 1 op 10 vaccins-in-ontwikkeling de eindstreep, vooral omdat de gebruiksveiligheid door bijwerkingen niet voldoende is,” zegt hij. “Daarom is het goed verschillende opties te onderzoeken.”

Voor het verkrijgen van een vaccin wedt de Nederlandse overheid op verschillende paarden, ook buiten Intravacc. Met Duitsland, Frankrijk en Italië is al voor 300 miljoen euro een nog onbewezen middel ingekocht van de universiteit van Oxford. Ook maakte Nederland 50 miljoen over aan Cepi, de Coalition for Epidemic Preparedness Innovations.

Bij geen van beide investeringen ging de overheid eerst te rade bij Intravacc, zegt Groen desgevraagd. “We hebben er de kennis voor.” Waarom Intravacc niet is geraadpleegd? Groen houdt zich op de vlakte: “Ik ken de afwegingen van het kabinet niet.”

Niemand kan garanderen dat er een vaccin komt, benadrukt hij. Tegen sommige infectieziekten, denk aan aids, is er nog altijd geen ­in­enting. En hoewel hij de hoop niet de kop wil indrukken, stelt Groen dat er behalve het ­gevreesde coronavirus meer dan tweehonderd andere virussen rondwaren die griepachtige verschijnselen geven en waartegen slechts één vaccin op de markt is: een griepvaccin.

Verbindende schakel

Toch geeft hij Intravacc – 150 werknemers – een kans. Al is het maar vanwege de verschillende soorten vaccins die er in ontwikkeling zijn. ­Zoals een zogenaamd vectorvaccin, dat functioneert door na inenting met een onschuldig verkoudheids­virus mee de cel in te liften om daar een immuniteitsreactie op gang brengen. Ook is een vaccin in ontwikkeling dat niet werkt met een prik, maar dat via de slijmvliezen in de neus belandt. Zo’n vaccin kan de immuun­reactie verder versterken en heeft nauwelijks bijwerkingen.

Naast traditionele vaccins, die gezonde mensen immuniteit beloven, ontwikkelt Intravacc een noodvaccin, zo toont Groen tijdens een ­powerpointpresentatie die onlangs ook minister voor Medische Zorg Martin van Rijn kreeg voorgeschoteld bij een werkbezoek. Het noodvaccin is bedoeld voor mensen die al corona hebben. Het moet over een maand of zes al klaar zijn, zodat het de ic’s kan ontlasten bij een ­mogelijke tweede golf. Ook de andere kandidaat-coronavaccins worden sneller ontwikkeld dan de vele jaren die daar normaal gesproken voor staan.

Intravacc is een vreemde eend in de bijt van vaccinontwikkelaars. Allereerst is het een ­publiek instituut, volledig in handen van de Nederlandse staat. Ten tweede kan het wel ­vaccins maken, maar niet grootschalig produceren. Desondanks is het onmisbaar voor veelbelovende initiatieven.

“Wij zijn de verbindende schakel tussen slimme uitvindingen op universiteiten en vaccinproductie op grote schaal,” zegt Groen. In de ­zogenoemde fase 1- en fase 2-studies kan Intravacc bepalen of de nieuwe vondsten veilig en effectief zijn bij bijvoorbeeld muizen en hamsters. Of dat ook het geval is bij mensen – fase 3 ­– moet elders blijken. Daarom werkt Intravacc samen met kenniscentra, vaccinproducenten, farmabedrijven en liefdadigheidsorganisaties als de Bill & Melinda Gates Foundation. Wereldwijd zijn twee kandidaat-vaccins in fase 3 – in China en in Engeland.

In zijn soort is Intravacc uniek, aldus Groen. “We zijn de Taj Mahal van de vaccinontwikkeling. We hebben de meest geavanceerde apparatuur ter wereld.”

Indiase huisbaas

Dat Groen verwijst naar het Indiase mausoleum, is geen toeval. Intravacc heeft in Bilthoven een Indiase buurman: Bilthoven Biologicals, gespecialiseerd in vaccinproductie. Dat bedrijf is eigendom van het Serum Institute of India, in volume de grootste vaccinproducent ter wereld.

Intravacc en Bilthoven Biologicals waren tot 2012 onderdeel van het toenmalige Nederlands Vaccin Instituut (NVI), dat een staatsbedrijf was. Vaccinontwikkeling en -productie waren vroeger een overheidstaak.

Nederland had een leidende positie in de ­wereld en ‘Bilthoven’ was internationaal een ­begrip, met name vanwege de poliovaccins die er voor de hele wereld werden geproduceerd. Nog altijd komt zo’n 60 procent van alle poliovaccins hier vandaan. Omdat de overheid jaarlijks zo’n 20 miljoen euro moest bijleggen op de vaccinproductie en de kwaliteit ter discussie stond, werd het Vaccin Instituut– met uitzondering van de onderzoeks- en ontwikkelingstak – voor 32 miljoen euro verkocht aan het Indiase Serum, dat het in een openbare aanbesteding won van een Chinese partij en het Amerikaanse Johnson & Johnson.

Serum kocht in 2012 maar meteen het hele ­bedrijfsterrein op, waardoor de Indiërs nu huisbaas zijn van zowel Intravacc als het RIVM. ­Intravacc was ooit onderdeel van het RIVM en is nu het laatste publieke restant van Nederlands roemrijke vaccinverleden. Na de verkoop van het Vaccin Instituut werd de onderzoeks- en ontwikkelingstak in 2013 een onafhankelijk ­instituut: Intravacc. Vanwege de financiële ­onzekerheden deed de overheid Intravacc begin 2018 ook in de verkoop.

Toch nog in staatshanden

Om de aantrekkingskracht te vergroten, besloot de topambtenaar die het verkoopproces begeleidde, Nico Oudendijk, tot een opknapbeurt. Het laboratorium werd gemoderniseerd. Dit voorjaar volgde de aanzet tot de vorming van een wetenschappelijke adviesraad, waarvoor vooraanstaande namen zijn benaderd, zoals Marien de Jonge, microbioloog in het Radboud MC, en Martin Friede, coördinator vaccinonderzoek bij de Wereldgezondheidsorganisatie.

Een Saoedisch bedrijf en twee Nederlandse partijen meldden zich vorig jaar als overnamekandidaten voor Intravacc. Begin dit jaar was een deal met een private partij uit Nederland zo goed als rond – en toen kwam de coronacrisis. Half april zette minister De Jonge de verkoop van Intravacc ‘on hold’. Bij nader inzien was het misschien toch niet zo’n goed plan het bedrijf af te stoten. Jan Groen was net twee weken in dienst als directeur, het besluit overviel hem niet. “Ik wist dat het kon gebeuren toen ik werd aangesteld.”

Toch is het niet de bedoeling dat Intravacc voor altijd in staatshanden blijft, aldus Groen. Wel is het cruciaal dat de staat ook na de verkoop van Intravacc kan blijven beschikken over de kennis die er wordt opgedaan, omdat het van belang kan zijn voor de Nederlandse bevolking. Bouwt de regering garanties in om te voorkomen dat Intravacc in buitenlandse handen belandt? Groen wil er niet over speculeren, maar: “Het Nederlandse belang kan tot vier punten achter de komma juridisch worden geregeld.”

Broer minister De Jonge kandidaat-adviseur 

Tot de kandidaten die zijn benaderd voor de wetenschappelijke adviesraad van Intravacc, behoort Marien de Jonge, als microbioloog verbon­den aan het Radboud­umc. Hij is de broer van minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge (CDA), die verantwoordelijk is voor de aanpak van de coronacrisis. In april kondigde minister De Jonge aan dat de privatisering van Intravacc is opgeschort.

Marien de Jonge heeft het verzoek om toe te treden tot de adviesraad nog in beraad, laat hij via een voorlichter van het Radboudumc weten. Ook andere wetenschappers die zijn gepolst, hebben nog geen definitief akkoord gegeven.

Een woordvoerder van Intravacc ziet geen problemen op het gebied van belangenverstrengeling, als De Jonge in de adviesraad belandt. “Intravacc zit niet in het takenpakket van minister De Jonge, maar in dat van ­collega-minister Martin van Rijn. Op dat vlak doet zich geen probleem voor.” Ze benadrukt dat Marien de Jonge uitsluitend is gevraagd vanwege zijn expertise als microbioloog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden