Plus

Uit de geheime dossiers: de één heeft geen zin in regeren, de ander juist enorm

De aantekeningen uit de preformatie die zijn vrijgegeven, laten meer zien dan alleen wat Mark Rutte heeft gezegd. Zo had Hoekstra geen interesse om te regeren, terwijl Klaver maar wat graag wil.

CDA leider Wopke Hoestra, D66 leider Sigrid Kaag en VVD leider Mark Rutte in de bankjes van de tweede kamer tijdens het debat over de mislukte formatieverkenning.
 Beeld Freek van en Bergh
CDA leider Wopke Hoestra, D66 leider Sigrid Kaag en VVD leider Mark Rutte in de bankjes van de tweede kamer tijdens het debat over de mislukte formatieverkenning.Beeld Freek van en Bergh

CDA

Wat deed Wopke Hoekstra eigenlijk tijdens het verkennersgesprek in de Stadhouderskamer? Wordfeuden? Netflixen? In ieder geval niet inhoudelijk vooronderhandelen.

Wie de tot gisteren geheime memo’s over de preformatie leest, ziet al snel de contouren van ‘het nieuwe CDA onder Hoekstra’: niks pimpampetten over een coalitie, niks ‘bestuurderspartij die toch wel meeregeert’. Bij alle grote thema’s – migratie, klimaat, economie – bleef het CDA-vakje opvallend leeg, terwijl andere partijen wel vooruitliepen op hun wensen en plannen.

Maar het CDA heeft verloren, in de fractie heerst verdeeldheid over de vraag of het CDA wel in een nieuwe coalitie moet. Dus legt Hoekstra de bal steeds bij VVD en D66 en benadrukt hij keer op keer dat coalitiedeelname geen vanzelfsprekendheid is: “Ik vind het niet voor de hand liggen om mee te doen. Ons potentieel was op een gegeven moment net zo groot als VVD, wat ervan over is: 15 schamele zetels. Ik ben ook niet benaderd door Mark of Sigrid, mijn taxatie is dat er wel andere contacten zijn geweest. Het is aan VVD-D66 om nu te gaan pimpampetten.”

Waar Klaver de gewillige partner op het coalitiebal is, blijft Hoekstra in de hoek staan, schudt van nee. “Ik ga me niet laten verleiden tot allerlei varianten, ik heb aarzeling over hoe jullie het proces zijn begonnen.”

Hoekstra suggereert dat D66 en VVD al eerder met andere partijen flirtten, het CDA heeft niks te zoeken bij het liberale ‘motorblok’. ‘Daar zijn we niet enthousiast over.’

D66

Sigrid Kaag ging – geheel in lijn met haar pleidooi voor ‘nieuw leiderschap’ – voor de camera’s steeds prat op een formatie ‘langs de lijnen van de inhoud’. Maar binnenskamers, tegenover de verkenners in het eerste gesprek, liet ze zich wel degelijk uit over met welke partijen ze wel en niet wil. Inhoud of niet.

In de Stadhouderskamer sprak Kaag zich uit, zo blijkt uit de aantekeningen van ex-verkenner en partijgenoot Kajsa Ollongren, dat D66 een coalitie met vijf partijen wenst. Behalve met de VVD en het CDA ook een verbond dus met PvdA en GroenLinks. “Liefst vanuit de breedte verkennen,’ aldus Kaag. ‘Zo progressief mogelijk.”

Kaag maakte er ook geen geheim van met wie ze niet wil, namelijk: niet nog eens met de huidige coalitiegenoot ChristenUnie. Op het gebied van medisch-ethische vraagstukken, zoals euthanasie en abortus, botste die partij al de afgelopen jaren met D66. Kaag ziet dat duidelijk niet nog eens zitten: “We gaan niet nog een keer vier jaar traineren.”

Kaag dreunde overigens wel een lijst met onderwerpen op die zij het belangrijkst vond, maar de notulist kwam niet verder dan ‘klimaat, onderwijs’. Daarachter staat: ‘Hier mis ik aantekening Bart’, doelend op een van de ambtenaren die meeschreef.

Minstens zo opmerkelijk is wat Kaag binnenskamers niet zei. Zo heeft D66 de halvering van de veestapel niet geëist bij de verkenners, terwijl het dat altijd tot doel heeft gesteld om de stikstofcrisis te kunnen oplossen.

Wel hield Kaag oog voor klimaatbeleid. Om die reden zou D66 niet met JA21 van Joost Eerdmans willen, terwijl VVD-leider Mark Rutte die partij als optie noemde. De verkenners zagen in de krant dat D66-bronnen daarin een ‘trucje’ van Rutte zagen. De VVD-leider zou zo hebben willen aangeven dat hij ook een optie ‘over rechts’ had, tegenover de linkse variant die Kaag wilde. Maar daarover was de D66-­leider helder tegen de verkenners. Over JA21 zei ze: “Grote obstakels, ze willen klimaatwet en klimaatakkoord van tafel.”

Wopke Hoekstra (CDA) en Sigrid Kaag (D66) overleggen tijdens een schorsing van het debat in de Tweede Kamer  over de mislukte formatieverkenning.  Beeld ANP/Bart Maat
Wopke Hoekstra (CDA) en Sigrid Kaag (D66) overleggen tijdens een schorsing van het debat in de Tweede Kamer over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP/Bart Maat

GroenLinks

Als er één aspect glashelder wordt uit de aantekeningen van het gesprek met Jesse Klaver is het wel dit: hij wil maar al te graag meeregeren. Ondanks de verkiezingsnederlaag noteerden de verkenners bij GroenLinks ‘wil graag’.

De GroenLinks-leider had openlijk zo stellig gezegd dat hij alleen wil meeregeren als PvdA en SP ook mee zouden doen. In de notities staat nu geschreven dat een kabinet met vijf partijen door GroenLinks alleen als ‘nuttig’ wordt gezien, niet noodzakelijk. Klaver sprak een voorkeur uit voor de PvdA, die ‘staat er wat dichter bij’. Erg veel liefde voor een andere linkse partij, de Partij voor de Dieren, toonde Klaver binnenskamers niet; ‘bijvoorbeeld stikstof: met PvdD is het nooit goed genoeg’.

Opvallend is verder dat GroenLinks in het gesprek met de verkenners heeft aangegeven op asiel niet dwars te gaan liggen. Dat was bij de vorige formatie in 2017 nog reden om niet in het kabinet te stappen. De partij wilde geen deals, zoals die met Turkije, waarbij vluchtelingen buiten Europa opvang zouden krijgen en een asielaanvraag zouden doen. GroenLinks zei toen nog dat dit door de ‘morele ondergrens’ ging. Nu noteerden de verkenners echter dat Klaver ‘niet van plan is dat op te spelen’. Ze ‘zouden het groot kunnen maken, gaan we niet doen’, staat er nu.

Na die onthulling twitterde Vluchtelingenwerk dat de vrijgegeven gespreksverslagen ­‘vragen oproepen’ over hoe Klaver ‘met de verantwoordelijkheid’ van vluchtelingenbescherming ‘om denkt te gaan’. Er kwam ook al kritiek uit de achterban van de partij. In een poging de schade te beperken schreef partijvoorzitter Katinka Eikelenboom in een intern bericht dat migratie ‘wel een belangrijk onderwerp’ is en dat ‘het goed is te beseffen’ dat de openbaar gemaakt aantekeningen uitgeschreven zijn ‘door ambtenaren’ en ‘geen letterlijke citaten van Jesse (hoeven te) zijn’.

PvdA

De PvdA wordt door D66 én VVD als potentiële coalitiepartner gezien en dat lijkt Lilianne Ploumen te beseffen. Uit de gespreksnotities blijkt vooral dat ze zich bij de verkenners wat op de vlakte heeft gehouden: het verslag beslaat amper een half A4’tje. Dat lijkt vooral uit te stralen dat met de PvdA te praten valt. Niet teveel blokkades opwerpen, althans, niet inhoudelijk.

Zo opperde Ploumen de ‘optie’ van een verkenning ‘langs de inhoud’. Ze diste een scala aan onderwerpen op: ‘bestrijding ongelijkheid, meer zeker op werk, toegankelijke zorg, klimaat’, enfin, en nog een hele trits onderwerpen waar niemand op tegen is om over te praten.

Toch noemde Ploumen wel enkele voorwaarden. Zo herhaalde ze hard dat ze niet in een coalitie zou stappen ‘zonder een andere linkse partij’. En merkte daarbij op dat D66 ‘geen linkse partij’ is.

Uit het verslag van Ruttes gesprek blijkt wel dat de VVD toch hoopte dat de linkse partijen ‘bereid zijn elkaar los te laten’. Ook zei Rutte: ‘Als ze elkaar niet vasthouden, dan een lichte voorkeur voor PvdA, want zorg over GL samen met D66: heel veel klimaat.’ Toch zat het Rutte niet lekker dat Ploumen ook in de media weinig sjoege had gegeven om aan te schuiven zonder linkse partners. Daarom zei Rutte over de PvdA: ‘Als ze echt willen dan prima, maar als ze met lange tanden gaan, dan minder enthousiast’.

Jesse Klaver (Groenlinks), Mark Rutte (VVD)  en Sigrid Kaag (D66) overleggen tijdens een schorsing van het debat in de Tweede Kamer  over de mislukte formatieverkenning.  Beeld ANP/ BART MAAT
Jesse Klaver (Groenlinks), Mark Rutte (VVD) en Sigrid Kaag (D66) overleggen tijdens een schorsing van het debat in de Tweede Kamer over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP/ BART MAAT

ChristenUnie

Gert-Jan Segers zei het de verkenners vrij helder: zijn partij slaat na kabinetsdeelname in de vorige regeringsperiode ditmaal liever een ronde over. “We lopen niet weg voor verantwoordelijkheid, dus sluit het niet uit, maar het ligt niet voor de hand.”

ChristenUnie ziet D66 als een onvermijdelijk deel van het volgende kabinet – maar met die partij verzuurde het de laatste jaren nou juist, op medisch-ethisch terrein. Daarom liet Segers noteren dat hij dat soort thema’s wel degelijk op de formatietafel besproken zou willen hebben. “Moet gewoon besproken worden.” Ofwel: we gaan dat soort thema’s niet aan een vrij debat in de Tweede Kamer overlaten. Daarin schuilt immers het risico dat mogelijkheden voor euthanasie worden verruimd (terwijl dat voor de ChristenUnie een breekpunt is), net als regels voor abortus. Maar voor Segers geldt dus vooral: ik schuif achteraan in de rij. “Er staan echt partijen voor ons.”

SP

De houding van Lilian Marijnissen bij de formatie in een notendop: van mij hoeft het niet zo. Tegen de verkenners: “Bij deze uitslag ligt kabinetsdeelname niet voor de hand, maar een gesprek is niet uitgesloten als er iets fundamenteels te realiseren is.”

Maar ook dat zit vol voorbehouden, aldus de SP-leider. Een coalitie van VVD, D66, SP en een ‘vierde partij’ is ‘niet logisch voor het eerste onderzoek’. Want: “SP is de meest linkse partij en wil fundamentele veranderingen.”

PVV

PVV-leider Geert Wilders zei na zijn verkiezingsnederlaag (drie zetels verlies) dat hij zijn partij naar de oppositie zou dirigeren. Toch klaagde hij bij de verkenners nog wel dat VVD, D66 en CDA hem al voor de verkiezingen ­hadden uitgesloten. ‘Kwalijk’, ‘ongepast’, ‘ondemocratisch’, aldus Wilders. Opvallender: Wilders herhaalde nog eens zijn wens dat de drie grootste partijen zouden moeten onderhandelen. En ja dus: VVD, PVV én aartsvijand D66. “We zouden wel met hen aan tafel gaan.”

Want, liet Wilders optekenen met een smiley in de tekst: “Deelnemen aan kabinet zou iedere politieke leider moeten willen, daar ben je toe op aarde en dat mag in verslag.”

JA21

Het gloednieuwe JA21 – drie zetels sterk – van ex-Forummers werd ineens relevant in de formatie toen VVD-leider Mark Rutte hen noemde als optie. Dat klonk JA21-leider Joost Eerdmans als muziek in de oren: hij wil in een kabinet om de VVD ‘naar rechts te trekken’. Binnens­kamers, bij de verkenners, liet Eerdmans dan ook optekenen dat hij zelfs met D66 zou willen onderhandelen. JA21 gelooft anders dan D66 niet in klimaatakkoorden, maar hij zou willen kijken ‘of het voor jullie (D66) te doen is’, zei hij tegen verkenner Kajsa Ollongren (D66).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden