PlusAnalyse

Uber verandert onze arbeidsverhoudingen toch wel, uitspraak of niet

Uberchauffeurs zijn geen zelfstandigen, oordeelden rechters deze week. Eerder kreeg Deliveroo eenzelfde tik. De bond voor werknemers mag dan wederom een slag hebben gewonnen, de oorlog duurt voort.

Waar de eerste generatie platform­bedrijven, zoals Uber, louter met zelfstandigen werkt, delen nieuwkomers als flitsbezorger Getir vaak wel een contract uit.  Beeld Jakob van Vliet
Waar de eerste generatie platform­bedrijven, zoals Uber, louter met zelfstandigen werkt, delen nieuwkomers als flitsbezorger Getir vaak wel een contract uit.Beeld Jakob van Vliet

Pascal Besselink geniet nog na van de schoonheid van de Uberuitspraak. “Die is heel mooi gemotiveerd,” zegt de advocaat arbeidsrecht bij DAS. “De rechters gebruiken een nieuwe term: ‘moderne gezagsverhouding’, dat is mooi gevonden.”

Taxichauffeurs zijn kort door de bocht in feite in dienst bij Uber, luidt het oordeel. Het bedrijf mag bij hoog en laag beweren slechts een ‘platform’ te zijn dat tussen klant en zelfstandige ­rijder bemiddelt, de wijze waarop dat gebeurt heeft volgens de rechters alle elementen van een doodnormale arbeidsrelatie.

“Deze uitspraak toont aan dat modern werkgeverschap ook bestaat via controle door algoritmes en een app,” zegt Amrit Sewgobind van FNV. “Dat er in het land waar het internationale hoofdkantoor van Uber staat zo’n oordeel ligt, is een doorbraak.” En dan stemde het Europees Parlement woensdag ook nog eens vóór regels die lidstaten in staat stellen zulke schijnzelfstandigheid te tackelen.

Alleen: het betekent nog allemaal niets. “Individuele werknemers moeten nu hun vinger opsteken om in dienst genomen te worden,” zegt Sewgobind. “Wij willen dat de politiek de bewijslast omkeert: dat er een arbeidsrelatie ís tenzij de werkgéver aantoont dat het anders zit.”

Het Uberoordeel helpt daarbij. Volgens hoog­leraar arbeidsrecht Mijke Houwerzijl is het steevaste argument van platformbedrijven – dat hun ‘zelfstandigen’ graag zelfstandig zijn – verder onderuit gehaald. “Vroeger waren rechters gevoeliger voor de motivatie: de werkende wil het ook. Maar dat heeft de Hoge Raad vorig jaar doorkruist in een zaak tussen een zelfstandige en de gemeente Amsterdam. Of iedereen het nu wil of niet is niet doorslaggevend; het arbeidsrecht is dat wel.”

Pyrrusoverwinning

Het is vooralsnog een pyrrusoverwinning. Uberchauffeurs zijn nog lang geen werk­nemers. Net zo min als koeriers van maaltijd­bezorger Deliveroo; terwijl het Amsterdamse gerechtshof al in februari oordeelde dat er ook bij het Britse bedrijf sprake is van een vaste arbeidsrelatie. Het Uberoordeel geldt niet eens voor maaltijddochter Uber Eats, alhoewel de werkwijze en appaansturing van diens eet­koeriers nauw verwant zijn.

Het betwisten van gerechtelijke uitspraken zit in het dna van platformbedrijven; ze grijpen elke juridische mogelijkheid aan om hun gelijk te rekken. Nog geen dag nadat de rechters Uber een oorvijg hadden gegeven, klopte de deurwaarder al bij FNV aan met de aankondiging dat de taxidienst in beroep gaat. De bond mag de slag hebben gewonnen, de oorlog duurt voort.

Regels ondergraven is voor zulke bedrijven ook overlevingsstrategie. Door vanaf de prille start moedwillig de randen van regelgeving op te zoeken – en daar soms overheen te stappen om het water te testen – creëren ze in hun ­wankele eerste jaren een voorsprong op de gevestigde orde en kunnen ze snel markt­aandeel scoren.

Pr-praat

Wanneer rechters of wetgevers de teugels ­uiteindelijk aanhalen, is die marktmacht al zo groot dat ze niet meer in hun voortbestaan ­worden bedreigd. “Het is heel wat makkelijker om je arbeidsrelaties aan te passen aan geldende regels als je al gesetteld bent, dan als nieuwkomer,” zegt hoogleraar Houwerzijl.

Met een spervuur aan pr-praat als ‘meer werkgelegenheid’, ‘meer vrijheid’ en ‘onstuitbare technologische innovatie’ wordt in de tussentijd geprobeerd wetgevers te bewegen traditionele regels te veranderen ten faveure van nieuwlichterij.

Zo ‘bevrijdde’ Airbnb volgens alle promopraat woonruimte, door ons in staat te stellen via vakantieverhuur ons huis te gelde te maken, verloste Uber klanten van schimmige taxicentrales met archaïsche communicatiemiddelen, ontzorgde Deliveroo restaurants en gaf het fietskoeriers de vrijheid zelf te kiezen waar en wanneer te werken en was Helpling (dat voor zelfstandige schoonmakers bemiddelt) zelfs een hulpje van de Belastingdienst in de strijd tegen zwartwerk in de thuisschoonmaak.

Een deel van de politiek juichte aanvankelijk mee. Ook omdat traditionele wetten en regels vaak aantoonbaar een blok aan het been zijn van nieuwe technologische ontwikkelingen. Het Amsterdamse college was in eerste instantie jubelend over Airbnb, omdat het dacht eindelijk een wapen te hebben tegen almachtige hotels. En liberaal zwaargewicht Neelie Kroes verbond zich vanwege het innovatiemantra persoonlijk aan Uber.

Die euforie verstomde toen bleek dat de lasten van al die noviteiten groter kunnen zijn dan de voordelen. Airbnb blijkt niet zozeer hotels te knevelen maar woningtekorten aan te jagen. Uber stroomlijnt niet alleen de taxi­wereld, maar ontkleedt ook de arbeidsrechten van zelfstandige rijders, die soms dubbele werkweken draaien om aan een leefbaar loon te komen.

Flitsbezorgers

De eerste generatie platformbedrijven lijkt er mee weg te komen. Maar de huidige jaargang opschudders – zoals flitsbezorgers – neemt onder druk van de veranderde maatschappelijke mores personeel veelal op contract in dienst. Dat lijkt een overwinning voor het Nederlandse arbeidsrecht, maar is het niet. Geld blijft koning. “Als de zzp-constructie niet meer kan, zoeken disruptors wel andere manieren om arbeid zo goedkoop te maken,” zegt Houwerzijl.

Zo onttrekken ze zich vaak aan andere verworvenheden van de sociale zekerheid, zoals een cao. En als ze wel zo’n collectieve arbeidsovereenkomst hanteren, dan is dat er eentje die zo veel mogelijk naar eigen hand is gezet, zoals bij websuper Picnic en flitsbezorger Gorillas. Die hebben zo een concurrentievoordeel tegenover traditionele concurrenten als ah.nl, die de veel ruimer opgetuigde supermarkt-cao moet hanteren. Werknemers zijn het slachtoffer.

En zo verandert, ondanks de Uberuitspraak, de platformmanie ons arbeidsrecht alsnog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden