PlusVoorbeschouwing

Tweede Kamer ruikt bloed in toeslagenaffaire: maak álle notulen openbaar

Het kabinet en coalitiepartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie liggen donderdag onder vuur in een debat over de ministerraadnotulen van de toeslagenaffaire. De oppositie verwijt hen informatie te hebben achtergehouden.

Geert Wilders wil dat Mark Rutte en andere leden van het kabinet strafrechtelijk worden vervolgd voor de toeslagenaffaire. Beeld EPA
Geert Wilders wil dat Mark Rutte en andere leden van het kabinet strafrechtelijk worden vervolgd voor de toeslagenaffaire.Beeld EPA

Het is uitzonderlijk dat het kabinet notulen van de ministerraad vrijgeeft. Maar nu dat is gebeurd, is de honger van de Tweede Kamer naar informatie niet gestild. Zo willen de meeste oppositiepartijen dat álle notulen openbaar worden van vergaderingen waarin het kabinet sprak over de toeslagenaffaire.

Maandag gaf het kabinet stukken vrij die de parlementaire ondervragingscommissie vorig jaar al kreeg voor het onderzoek naar de toeslagenaffaire. De commissie concludeerde dat de Belastingdienst duizenden onschuldige ouders onterecht opjoeg vanwege vermeende fraude met kinderopvangtoeslag.

43 keer vergaderd

Onder anderen SP-leider Lilian Marijnissen en PVV-leider Geert Wilders beschuldigen het kabinet ervan zaken achter te houden. De ministerraad heeft sinds 2019 in totaal 43 keer gepraat over de toeslagenaffaire, blijkt uit een overzicht van premier Mark Rutte. Van dertien vergaderingen zijn de notulen nu vrijgegeven.

Het kabinet is niet van plan om méér stukken te openbaren. Een verzoek tot meer openheid van de SP – voorafgaand aan het debat – is afgewezen door demissionaire coalitiepartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie, die samen nog altijd een meerderheid in de Kamer hebben.

Toch kan die blokkade tijdens het debat nog van tafel gaan. De oppositie verwijt het kabinet dat vooral is gesproken over de beeldvorming en niet over het lot van de slachtoffers van de affaire. Ministers van alle vier de regeringspartijen probeerden kritische Kamerleden een toontje lager te laten zingen. De regeringspartijen zitten met die beschuldiging in hun maag.

GroenLinks en PvdA

Het is de vraag hoe hard oppositiepartijen GroenLinks en PvdA zich in het debat opstellen. Die twee partijen worden het vaakst genoemd als mogelijke coalitiepartner van een nieuw kabinet met VVD, D66 en CDA. In tegenstelling tot de SP van Marijnissen hebben Lilianne Ploumen (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) níét gezegd dat zij absoluut niet met Rutte in een nieuw kabinet willen stappen.

De partijen beschuldigen het kabinet er wel van voornamelijk bezig te zijn geweest met het ‘redden van hun eigen hachje’, maar ze gaan minder ver dan bijvoorbeeld Wilders. Die wil dat leden van het kabinet strafrechtelijk worden vervolgd. Zij hebben in de toeslagenaffaire niet alle informatie gegeven waar de Tweede Kamer om vroeg en daarmee hebben ze een ambtsmisdrijf gepleegd, stelt Wilders. Ministers en staatssecretarissen kunnen voor dat vergrijp vervolgd worden als de Tweede Kamer dat vraagt.

Gerommel met de grondwet?

Maar het verzoek van Wilders kan niet rekenen op een meerderheid in de Kamer. Het is sowieso kansloos bij de rechter, stelt hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert (Radboud Universiteit Nijmegen). “Het kabinet heeft een uitleg gegeven aan de grondwet die verkeerd was, maar daarmee is het nog geen misdrijf.”

Wilders verwijst met zijn oproep naar een al langer lopend conflict tussen de Tweede Kamer en het kabinet. In november 2019 vroeg de voltallige Kamer om een feitenoverzicht: wie was op welk moment op de hoogte van de misstanden bij de Belastingdienst? Het kabinet gaf niet alles. Zo wilde de Kamer onder meer een interne notitie krijgen van een jurist bij de fiscus die al in 2017 had gewaarschuwd dat de fraudebestrijding bij de kinderopvangtoeslag niet deugde. Ook andere ambtelijke stukken ontbraken.

Het kabinet vond het niet nodig om interne ambtelijke notities te delen met de Kamer. In de vrijgegeven ministerraadnotulen geeft toenmalig staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66) als reden dat individuele ambtenaren niet de schuld moesten krijgen van de toeslagenaffaire.

Inperking

Artikel 68 van de grondwet regelt dat het kabinet verplicht is informatie te geven als de Tweede Kamer daarom vraagt. Eind 2019 schrijft minister Raymond Knops (Binnenlandse Zaken, toen vervanger van de zieke Kajsa Ollongren) in een brief hoe het kabinet die plicht uitlegt: ‘Voor documenten die zien op intern beraad (overleg en opmerkingen door ambtenaren, red.) geldt dat er belangrijke staatsrechtelijke en bestuurlijke redenen zijn om niet over te gaan tot verstrekking daarvan.’

En daarmee perkte het kabinet de inlichtingenplicht ineens in, stelt Bovend’Eert. “Want in 2002 had het kabinet-Kok juist gesteld dat het kabinet niet zomaar botweg mag zeggen dat de Kamer ambtelijke stukken niet krijgt. Sindsdien gold dat als gewoonte. Als een kabinet stukken weigert, moet het daar goede redenen voor geven, zoals staatsbelang. Ook mogen stukken geanonimiseerd worden, maar botweg weigeren zoals nu gebeurde, dat was een draai in het beleid.”

En rond de jaarwisseling volgde een nieuwe draai. Na het rapport van de ondervragingscommissie – waarna het kabinet aftrad – beloofde Rutte dat ambtelijke stukken voortaan wél gedeeld zullen worden. “Daaruit blijkt wel dat het kabinet zelf ook inzag dat het verkeerd zat,” stelt Bovend’Eert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden