PlusProfiel

Tjeenk Willink vindt het armoedig ‘dat je alleen bij een 79-jarige kan uitkomen’

Herman Tjeenk Willink begint aan zijn taaiste informatieklus ooit: de minister van Staat moet een verkenning herstarten met een preformatietrauma, een fors aantal partijen dat elkaar uitsluit en uitgelekte geheimen. En dat in drie weken.

Herman Tjeenk Willink wordt ontvangen door Kamervoorzitter Khadija Arib. Beeld ANP
Herman Tjeenk Willink wordt ontvangen door Kamervoorzitter Khadija Arib.Beeld ANP

Het leek hem best leuk hoor, maar moest uitgerekend híj nu opnieuw als redder in nood op het Haagse toneel verschijnen? “Het is volgens mij armoede als je moet constateren dat je alleen bij een 79-jarige kan uitkomen,” zei Herman Tjeenk Willink eind maart nog op de radio.

Toch zegt hij ja. De plicht roept. Alweer. Als wanhoop het Binnenhof domineert, als het woord impasse in hoofdletters op voorpagina’s prijkt, duikt er één man op die de boel op de rails moet krijgen: Tjeenk Willink. En hij stelt zelden teleur: steeds forceert de minister van Staat, ‘beroepsinformateur’ (hij deed het al in 1994, 2010 en 2017), oud-voorzitter van de Eerste Kamer en sociaaldemocraat een doorbraak in de zoektocht naar een nieuwe coalitie.

Wijn en afhaalpizza’s

In 1994 helpt hij bij de Paarse uitweg, in 2010 lukt het hem met wijn en afhaalpizza’s in zijn eigen tuin om VVD, PvdA, D66 en GroenLinks om tafel te krijgen, in 2017 zet hij de gestrande informatie weer op de rit. Doel van ‘de Tjeenk’ (zoals hij wel liefkozend genoemd wordt): behoedzaam manoeuvreren naar steeds weer een volgende stap. En die voorzichtigheid is nu broodnodig, constateert CDA-leider Wopke Hoekstra. “Mensen moeten even stoppen met kakelen.”

Nadat bleek dat er in de eerste verkenning over CDA’er Pieter Omtzigt was gesproken (door VVD’er Mark Rutte) was het onderlinge vertrouwen compleet weg. Nooit eerder was Tjeenk Willink méér nodig.

Maar toch. Dat juist hij de klus aanneemt, is opmerkelijk. De ex-vicepresident van de Raad van State en voormalig topadviseur van premiers en de koningin had evengoed kunnen zeggen: als jullie mijn vorige advies hadden overgenomen, was ik nu overbodig. Bij het vlottrekken van de formatie in 2017 waarschuwde Tjeenk Willink al dat steeds grotere politieke ambities de uitvoeringsorganisaties onder druk zetten.

Zodra een partijplan in het regeerakkoord terechtkomt, heerst op het Binnenhof tevredenheid, maar de uitvoeringsdiensten zitten met de problemen, burgers worden de dupe: “Hoe legitiem is een openbaar bestuur waarin alleen de meest competente burgers zelf hun weg kunnen vinden en niet diegenen waarvoor de democratische rechtsstaat juist ook was bedoeld?” Let wel: dit was dus vóór de toeslagenaffaire zich ontvouwde.

Faseren

Nu moet voormalig onderkoning Tjeenk Willink al zijn ervaring aanspreken om ‘puin te ruimen’. De politici moeten daarbij alle ruimte krijgen, leerde hij decennia geleden zelf. “Voorkom altijd dat iemand zich gedwongen voelt snel ja te zeggen, dan zegt hij nee,” luidde de les. Tijd zal ook nu zijn beste vriend moeten zijn om de pre-formatiewond te helpen helen: formeren is faseren, zo voegde Tjeenk Willink immers toe aan het verkennerslexicon.

Nog altijd liggen er zeker drie explosieven in de Stadhouderskamer. Eén: het onderlinge wantrouwen, twee: veel partijen sluiten elkaar uit en drie: formatiegeheimen liggen op straat. Dat maakt een vertrouwenwekkende snuffelfase haast onmogelijk.

Neem nou een paar onderbelichte passages uit de vorige week onthulde documenten. Alle alarmbellen gingen af over ‘Omtzigt functie elders’, maar uit hetzelfde verslag blijkt bijvoorbeeld dat de premier liever met de SP in zee wil dan de tandem PvdA-GroenLinks, ‘tenzij ze bereid zijn elkaar los te laten’. En dan toch liever PvdA dan GroenLinks, want ‘samen met D66' zou dat wel ‘heel veel klimaat’ worden. Geen prettige boodschap voor D66-leider Sigrid Kaag.

Een vijfde partij laten aansluiten, zoals Kaag juist wil, vindt de premier dan weer niks: ‘Dat wordt suf.’ Of neem GroenLinksleider Jesse Klaver, die een tik uitdeelt aan progressieve geestverwanten van de Partij voor de Dieren: ‘met PvdD is het nooit goed genoeg’ als het om stikstof gaat. En lees hoe JA21-leider Joost Eerdmans sneert: ‘Hoe stabiel is JA21? Tsja, hoe stabiel is CDA?’

Het zijn allemaal achteloos genotuleerde zinnetjes; daarachter gaat een wereld schuil vol kift, met onverhulde coalitievoor- en afkeuren en ontboezemingen die veel pizza’s en wijn vergen om plooien glad te strijken.

Bovenal beheerst één vraag de komende gesprekken: wie wil nog met Mark Rutte? Met de Omtzigtleugen verspeelde hij bij de SP en ChristenUnie zijn laatste geloofwaardigheid. Maar geldt dat voor iedereen? GroenLinks en PvdA gooiden de deur maandag nog niet helemaal dicht. En D66 en CDA bieden ook een geitenpaadje. D66-leider Kaag zei tijdens het debat: “Als u vraagt ‘sluit u Rutte uit?’, dan zeg ik: dit is niet het moment te antwoorden op de vraag. We dienen het land niet door alleen maar over de poppetjes te spreken.” CDA’er Hoekstra wil vooral dat ‘iedereen een beetje gaat afkoelen’. “Laten we rust en tijd nemen.”

Laat Tjeenk Willink nou juist die aanpak tot de zijne hebben gemaakt.

Herman Tjeenk Willink

Herman Tjeenk Willink (1942) werd geboren in Amsterdam, studeerde rechten in Leiden en Parijs en is al sinds de jaren 80 actief op en rond het Binnenhof. Eerst als topambtenaar, later als PvdA-lid en als voorzitter van de Eerste Kamer en van 1997 tot 2012 als vicevoorzitter van de Raad van State.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden