PlusAchtergrond

Tegenvaller bij jacht op medicijn: hoeveelheid antistoffen neemt snel af

Bloedbank Sanquin loopt tegen een flinke tegenvaller aan bij het inzamelen van bloedplasma voor de productie van een coronamedicijn. De hoeveelheid antistoffen in dat plasma loopt sneller terug dan gehoopt.

Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Het plan was om 16.000 donoren te werven, die samen 50.000 keer plasma afstaan. Dat moet 30.000 kilo plasma vol antistoffen tegen Covid-19 opleveren, waarvan een coronamedicijn moet worden geproduceerd. Het kabinet stelt 10 miljoen beschikbaar voor het project, dat al deze herfst resultaat zou kunnen opleveren.

De 16.000 donoren zijn gevonden, maar ze doneren minder vaak dan gehoopt en niet alle donaties zijn geschikt. “We hebben 20.000 donaties ontvangen,” zegt een woordvoerder van Sanquin. “Dat leverde 8.000 tot 9.000 kilo bloedplasma op, maar een gedeelte daarvan gaat nog afvallen.”

Bij een deel van de donoren blijken de antistoffen, die cruciaal zijn voor een eventueel medicijn, snel uit het bloed te verdwijnen. Dat is met het oog op immuniteit niet meteen zorgwekkend, zegt Hans Zaaijer, professor microbiologie. “Maar voor de productie van geneesmiddelen hebben we juist plasma met een hoog gehalte aan antistoffen nodig. We hadden verwacht dat de hoeveelheid antistoffen langer heel hoog zou zijn.”

Wereldwijd is er veel aandacht voor bloedplasma. De hoop is dat er een middel mee gemaakt kan worden waarmee mensen beter beschermd zijn tot er een vaccin is. In de VS is een variant van de methode omarmd door president Trump, maar onomstotelijk bewijs voor de werking daarvan is er nog niet. In Amerikaanse ziekenhuizen wordt het middel echter al volop gebruikt. Nederland en Europa zijn voorzichtiger.

Hoe zit dat precies? Waarom zijn de Amerikanen al wel overstag? Een kleine rondleiding door de ingewikkelde wereld van bloedplasma, aan de hand van acht vragen en antwoorden. “Het is zó jammer dat de Amerikanen het middel nu al gaan gebruiken, zonder het bijbehorende bewijs te leveren.”

Hoe wordt bloedplasma gebruikt om Covid-19 te behandelen?

Idee achter de werking is dat patiënten doordat ze antistoffen toegediend krijgen, het virus sneller uitschakelen. Die antistoffen hebben een tijdelijk effect. Er zijn twee toepassingen. Ten eerste is er het zogenoemde ‘convalescent’ plasma. Daarbij wordt bloed van genezen coronapatiënten rechtstreeks toegediend aan mensen die besmet zijn met het virus. Ten tweede is er de variant waarbij bloed van meerdere genezen patiënten wordt samengevoegd en bewerkt tot een geneesmiddel. Nieuw is het concept niet: bij andere ziekten wordt deze toepassing al meer dan een eeuw gebruikt.

Invoeren maar?

Nou, dat is een ander verhaal. Dat de methode kán werken, wil nog niet zeggen dat ze ook bij corona werkt. Sterker nog: ook over de werking bij andere infecties bestaat discussie. Bart Rijnders, internist-infectioloog bij het Erasmus MC, noemt het bewijs ‘zeer pover’. “Bij geen enkele andere infectie is het nut van plasma als behandeling echt bewezen. Er zijn wel kleine studies geweest die suggereren dat het werkt, maar echt bewijs is er niet. Niet voor andere Sars-varianten, niet voor influenza.”

Wereldwijd wordt nu als een razende onderzocht en getest om te kijken of de werking voor corona wel bewezen kan worden. Is dat geen wensdenken? “Wensdenken doe je eigenlijk altijd, met een aandoening waar nog geen behandeling voor bestaat. En het voordeel van plasma is dat het heel snel beschikbaar kan zijn, als het werkt.”

Microbioloog Hans Zaaijer denkt dat preventieve behandeling met een geneesmiddel op basis van plasma kansrijk is. Het effect dáárvan is onomstotelijk bewezen bij andere virusinfecties, stelt hij, bijvoorbeeld bij hepatitis A en B en waterpokken.

In Amerika is het bewijs ook bij corona al geleverd, toch?

Die indruk ontstond even, ja. President Donald Trump zei ‘great things’ te hebben gehoord over plasma, en ziet er een belangrijk middel in in de strijd tegen corona. Trumps positieve woorden komen niet uit de lucht vallen. Een studie van de Amerikaanse Mayo Clinic brengt bemoedigende resultaten, zeker in een vroeg stadium van de ziekte en met een grote hoeveelheid antistoffen.

Mede op basis van deze studie heeft de Amerikaanse toezichthouder FDA de deur opengezet voor het gebruik van convalescent plasma (een-op-eentoediening) in ziekenhuizen. Volgens de toezichthouder zijn de tot nu toe bekende voordelen van de methode groter dan de risico’s, en zijn er onvoldoende goede alternatieven om corona te behandelen. Talloze Amerikaanse ziekenhuizen zijn al om.

Was daar geen kritiek op?

Nou en of. Eerder onderzoek leverde geen onomstotelijk bewijs voor de werking van plasma tegen corona. Ook op de studie van Mayo Clinic is de nodige kritiek. Er was geen controlegroep met mensen die bijvoorbeeld een placebo kregen toegediend, wat bij klinisch onderzoek gebruikelijk is. Daarom is het moeilijk de resultaten van het onderzoek goed te interpreteren, zeggen critici.

Rijnders deelt de scepsis. “De werking van bloedplasma is met deze studie niet aangetoond. Het is zó jammer dat de Amerikanen het middel nu al gaan gebruiken, zonder het bijbehorende bewijs te leveren. Dat bemoeilijkt verder onderzoek. Patiënten zullen minder geneigd zijn aan wetenschappelijke studies mee te doen. Waarom zouden ze het risico nemen een placebo te krijgen, als de toezichthouder het geneesmiddel dat ertegenover staat al heeft goedgekeurd?”

Waar hebben we dat eerder gehoord? 

Bij hydroxychloroquine, inderdaad. Ook een middel dat door wetenschappers werd afgevoerd vanwege gebrek aan bewijs voor de effectiviteit ervan, maar door Trump én een deel van de Amerikaanse bevolking werd gezien als wondermiddel. Net als door de Braziliaanse president Bolsonaro, overigens.

Is bloedplasma het nieuwe ‘hcq’? Rijnders: “Wat vergelijkbaar is, is dat er veel te vroeg conclusies worden getrokken. Maar er is ook een verschil: hydroxychloroquine was mogelijk ook nog schadelijk voor de patiënt. Bij plasma acht ik die kans zeer klein.”

Hoe doen we het in Europa?

In Europa staat plasma nog niet op de lijst van goedgekeurde medicijnen, meldt een woordvoerder van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen. Wel wordt er volop getest en geprobeerd. Het fanatisme bij onderzoekers is te verklaren. Zolang er geen vaccin is, kan een werkend plasmamedicijn levens redden. Dagelijks sterven wereldwijd bijna 10.000 mensen aan het coronavirus.

Ook in Nederland lopen verschillende trajecten. Een studie in het Erasmus MC in Rotterdam werd begin juli voortijdig afgebroken. Voorlopige conclusie: het helpt niet of amper om ernstig zieke patiënten antistoffen toe te dienen. Voor Hans Zaaijer, professor microbiologie en actief voor Sanquin, is dat geen echte verrassing. “Er zijn weinig voorbeelden van gevorderde virusinfecties, die je nog kunt tegenhouden door antistoffen toe te dienen.”

Wat nu?

Idee is om de focus van de onderzoeken te verleggen. Rijnders bereidt samen met Leidse onderzoekers en Sanquin een studie voor waarin patiënten uit risicogroepen bij wie net Covid-19 is vastgesteld, plasma met antistoffen krijgen toegediend. Doel is uit te vinden of dit de kans verkleint dat zij in het ziekenhuis belanden, of erger. Als dat inderdaad het geval is, kan bloedplasma doelgericht worden ingezet om ziekenhuizen tijdens een mogelijke tweede golf te ontzien.

Zaaijer is optimistisch gestemd. “Het mooie is dat het concentraat met antistoffen an sich al een geregistreerd en toegelaten geneesmiddel is. Het verschil is dat we het nu niet uit plasma van willekeurige donors maken, maar uit plasma van donors die antistoffen hebben tegen het coronavirus.”

Bij Sanquin denken ze ook mee over concrete toepassingen. “Je kunt overwegen het geneesmiddel preventief toe te dienen aan bewoners en personeel van verpleeghuizen, wanneer daar een besmetting geconstateerd is. Op die manier zou je verdere besmettingen kunnen voorkomen.”

Ook wordt gedacht aan mensen die geen goed werkend immuunsysteem meer hebben, zoals nierpatiënten en mensen die een chemobehandeling ondergaan. Zaaijer: “Hun lichaam is echt niet meer in staat om antistoffen aan te maken. Bij hen maakt toediening van plasma veel verschil.”

Hoeveel plasma hebben we nodig?

Sanquin heeft nog steeds de doelstelling om 30.000 kilo plasma op te halen. “Het is moeilijk te zeggen hoeveel we precies nodig hebben,” zegt Zaaijer. “Als weinig mensen heel ziek worden, is er minder nodig. Maar zeker wanneer we preventief willen toedienen, is er juist veel nodig, want dan gaat het om een grotere doelgroep.”

Sanquin roept voormalige coronapatiënten nog steeds op om te doneren. “Het plasma gaat in elk geval nooit verloren,” zegt Zaaijer. “Het is ook voor andere toepassingen bruikbaar.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden