Plus

Te laat op de rem en modellen als heilig zien: kabinet is hardleers in coronabestrijding

Wéér lijkt het kabinet overvallen door een nieuwe coronagolf. De regering is hardleers: telkens trapt ze in dezelfde vier valkuilen.

Tobias den Hartog en Niels Klaassen
Demissionair premier Mark Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) gaven dinsdag een toelichting op de coronamaatregelen. Beeld ANP
Demissionair premier Mark Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) gaven dinsdag een toelichting op de coronamaatregelen.Beeld ANP

Fout 1: De Nederlander regelt het heus zelf wel en heeft geen preek nodig
Eigen verantwoordelijkheid nemen. Ons land heeft geen boze schoolmeester nodig. Demissionair premier Mark Rutte herhaalt steeds dat hij niet vanaf de coronakansel preekt wat te doen of te laten. Afgelopen dinsdag nog op de persconferentie: “Het preachen van ‘gij zult’, ga ik niet doen.”

Het wrange voor Rutte is: Nederlanders hebben wel behoefte aan duidelijke communicatie en heldere regels. Daar ontbrak het nogal eens aan, zien de onderzoekers van de Gedragsunit van het RIVM.

Recent peilden ze opnieuw het draagvlak en vertrouwen onder bijna 40.000 Nederlanders. Die thermometer slaat rood uit: zelfs de meest basale gedragsregels (thuis blijven en testen bij klachten), afstand houden en ventileren schommelen rond een dieptepunt, net als het vertrouwen.

Epidemiologen en ministers weten: als het vertrouwen laag is en de verwarring groot kun je niet effectief een pandemie te lijf gaan.

Nu twee derde van de mensen met klachten gewoon blijft rondlopen en bijna net zoveel mensen geen PCR-test doen, kun je coronapassen invoeren, thuiswerkverzoeken doen, mondkapjes opzetten, maar dan heeft dat alles een hoog dweilen-met-de-kraan-opengehalte.

Mondkapplicht

Overigens, zo erkennen bronnen rond het Binnenhof: misschien was het beter geweest de mondkapplicht niet zo snel te schrappen. Het masker herinnert iedereen er ook aan dat de pandemie nog niet voorbij is.

Fout 2: Illusie van de regionale aanpak is na 20 maanden nog springlevend
Minister Ferd Grapperhaus heeft binnenskamers een bijnaam voor de Hilversumse burgemeester Pieter Broertjes. Namelijk: wappie. Want bij het overleg tussen kabinet en burgemeesters – het veiligheidsberaad in Utrecht – botst het nogal eens tussen wat ‘Den Haag’ en burgemeesters willen. De bijnaam van Broertjes (die dus vaak géén maatregelen blieft) zegt veel over de verhoudingen. Want hoewel premier Rutte de regionale aanpak de ‘kern van onze tactiek’ verklaarde, faalt die strategie steevast.

Toen het kabinet vorig najaar de teugels wilde aantrekken, stuitte dat op weerstand bij de burgemeesters. En toen de avondklok nodig was, gingen burgemeesters zelfs ‘muiten’. Over mondkapjes waren ze hopeloos verdeeld. Lokale sluiting van horeca? Nee, dat zou een volksopstand geven.

Ook nu zijn kabinet en burgemeesters geen front. Zo vinden momenteel de meeste besmettingen in de grote steden plaats, maar worden QR-codes daar juist niet goed gecontroleerd.

Superstreng

“Burgemeester Jan van Zanen in Den Haag heeft nog nooit iets gehandhaafd,” zegt een ingewijde. “Amsterdam denkt dat het een republiek is en in Rotterdam is Aboutaleb de ene keer superstreng en dan weer coulant.” Toch gebruikte De Jonge het ‘regionale maatwerk’ deze week nog om steun in de Tweede Kamer te krijgen voor zijn plan voor QR-codes in de winkel.

Dit zou ‘regionale logica’ zijn en ‘proportioneler’ dan landelijk uitrollen. Ofwel: stem in met mijn plan, dit wordt maar in een paar gebieden ingezet. Zo blijft de illusie van regionaal maatwerk na twintig maanden pandemie nog springlevend.

Fout 3: De per definitie onvolmaakte modellen zijn nog steeds heilig
De ‘chef cijfers’ van het RIVM oogst lof tot over de grens, maar ook modelleur Jacco Wallinga moet geregeld zijn plaatjes bijstellen. En dat voelen we allemaal, als dan weer restricties dreigen. Het kabinet koerst volledig op de grafieken die grote onzekerheidsmarges bevatten en per definitie onvolmaakt zijn.

Net na de versoepelingen van september was de situatie nog erg onzeker, het kon de verkeerde kant opgaan in het RIVM-model, het kón ook nog meevallen. Maar de trend ging echt omhoog. Foute boel. En dus kwam een van de geraamde ic-pieken van Wallinga’s grafiek niet op maximaal 500 bedden maar op 750 te liggen, een wereld van verschil in een land waar voor elk ic-bed wordt geworsteld.

De coronarealiteit had het model niet voor het eerst verslagen. Onder de noemer voortschrijdend inzicht kalibreerde Wallinga nuchter zijn staatjes, politici in het Catshuis kregen bijkans vlekken in de nek.

Had het RIVM dit dan echt niet kunnen voorzien? Nee, zeggen Van Dissel en Wallinga. De aantallen ziekenhuisopnames vielen net binnen de onzekerheidsmarges. Daarbij was de ‘septembercocktail’ lastig te ramen, zegt Van Dissel. “Als het virus zich verspreidt in ongevaccineerde clusters heb je al snel een soort discopiek. Dat kan je niet helemaal inschatten.”

Bronnen

Wallinga zelf merkt vooral dat hij veel meer informatiebronnen heeft dan in maart 2020. “Naast ziekenhuisopnames heb je nu ook de virusvarianten, type vaccins, percentages over de besmettelijkheid. Het model werkt wel hetzelfde hoor, de boekhouding erachter is ingewikkelder.” Het kabinet wijkt geen millimeter af van deze curves.

Fout 4: Te snel te veel versoepelen en te laat weer op de rem trappen
De Hamer en de Dans, dat is de epidemiologische strategie die RIVM-baas Jaap van Dissel bij het kabinet aan de man bracht. De hamer: ingrijpen. Dansen: met gerichte controle het virus in toom houden. Toch lijkt het erop dat het kabinet nooit heeft leren ‘dansen’. Ook niet na de eerste golf, want bij de tweede in najaar 2020 had het kabinet te weinig geleerd, constateerde KPMG recent in een evaluatie. ‘Ondanks waarschuwingen’ en oplopende besmettingen werd ‘te lang niet ingrepen’. Toen het kabinet dat wel deed, had dat zo weinig effect dat een échte lockdown volgde. Ook nu lijkt het kabinet overvallen door de najaarsgolf.

Terwijl Rutte half september nog durfde uit te kijken naar het einde van alle maatregelen, liep twee weken later het aantal ziekenhuisopnames alweer op. Net als bij de tweede en derde golf werd uitgegaan van de meest positieve scenario’s van het OMT.

Maar wat kwalijker is: het OMT deed specifieke aanwijzingen om een te grote opleving van het virus te voorkomen. Zo adviseerde het disco’s dicht te houden, thuiswerken te promoten en 1,5 meter staande te houden. Adviezen die het kabinet naast zich neerlegde.

Urgentie

Toch heeft OMT-voorzitter Jaap van Dissel er begrip voor dat niet meteen draconische maatregelen genomen worden bij een opleving: “Als je ingrijpt terwijl de aantallen nog niet heel hoog zijn, leert de praktijk ook dat het gevoel van urgentie ontbreekt, dan moet je iedereen zien te overtuigen.” Dus wacht het kabinet steeds tot het uit de hand dreigt te lopen. En dan dreigt later toch weer die harde klap met de hamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden